|
SEX. IVLII FRONTINI
|
|
|
DE AQVAEDVCTV VRBIS ROMAE
|
|
|
Cum omnis res ab imperatore delegata intentiorem
|
1.1.1
|
|
exigat curam et me seu naturalis sollicitudo seu fides
|
|
|
sedula non ad diligentiam modo verum ad amorem quo-
|
|
|
que commissae rei instigent sitque nunc mihi ab Nerva
|
|
|
Augusto, nescio diligentiore an amantiore rei publicae
|
5
|
|
imperatore, aquarum iniunctum officium cum ad usum
|
|
|
tum ad salubritatem atque etiam ad securitatem urbis
|
|
|
pertinens, administratum per principes semper civitatis
|
|
|
nostrae viros, primum ac potissimum existimo, sicut in
|
|
|
ceteris negotiis institueram, nosse quod suscepi. neque
|
2.1.1
|
|
enim ullum omnis actus certius fundamentum crediderim,
|
|
|
aut aliter quae facienda quaeque vitanda sint posse
|
|
|
decerni, aliutve tam indecorum tolerabili viro, quam
|
|
|
delegatum officium ex adiutorum agere praeceptis, quod
|
5
|
|
fieri necesse est, quotiens imperitia praepositi ad i<ll>orum
|
|
|
decurrit usum, quorum etsi necessariae partes sunt ad
|
|
|
ministerium, tamen ut manus quaedam et instrumentum
|
|
|
agentis <esse debent>. quapropter ea quae ad universam
|
2.1
|
|
rem pertinentia contrahere potui, more iam per multa
|
|
|
mihi officia servato, in ordinem et ultra hoc in corpus
|
|
|
deducta in hunc commentarium contuli, quem pro for-
|
|
|
mula administrationis respicere possem. in aliis autem
|
3.1
|
|
libris, quos post experimenta et usum conposui, succe-
|
|
|
dentium res acta est; huius commentarii pertinebit for-
|
|
|
tassis et ad successorem utilitas, sed cum inter initia
|
|
|
administrationis meae scriptus sit, in primis ad meam
|
5
|
|
institutionem regulamque proficiet. ac ne quid ad totius
|
3.1.1
|
|
rei pertinens notitiam praetermisisse videar, nomina
|
|
|
primum aquarum, quae in urbem Romam influunt, po-
|
|
|
nam; tum per quos quaeque earum et quibus consulibus,
|
|
|
quoto post urbem conditam anno perducta si[n]t; dein
|
5
|
|
quibus ex locis et a quoto <miliario> coepisset, quantum
|
|
|
subterraneo rivo, quantum substructione, quantum opere
|
|
|
arcuato; post altitudinem cuiusque modulorumque ra-
|
2.1
|
|
tionem; ab illis erogationes, quantum extra urbem, quan-
|
|
|
tum intra quisque modis cuique regioni pro suo modo
|
|
|
unaquaeque aquarum serviat; quot castella publica [pri-
|
|
|
vataque] sint, et ex is quantum publicis operibus, quan-
|
5
|
|
tum muneribus—ita enim cultiores <salientes> adpellan-
|
|
|
tur—, quantum lacibus, quantum nomine Caesaris, quan-
|
|
|
tum privatorum usibus beneficio principis detur; quod
|
|
|
ius <ducendarum> tuendarumque sit earum, quae id
|
|
|
sanciant poenae lege, senatus consulto et mandatis prin-
|
10
|
|
cipum inrogatae.
|
|
|
Ab urbe condita per annos quadringentos quadraginta
|
4.1.1
|
|
unum contenti fuerunt Romani usu aquarum, quas aut
|
|
|
ex Tiberi aut ex puteis aut ex fontibus hauriebant. fon-
|
2.1
|
|
tium memoria cum sanctitate adhuc exstat et colitur:
|
|
|
salubritatem enim aegris corporibus adferre creduntur,
|
|
|
sicut Camenarum et Apollinaris et Iuturnae. nunc autem
|
3.1
|
|
in urbem confluunt aqua Appia, Anio vetus, Marcia,
|
|
|
Tepula, Iulia, Virgo, Alsietina quae eadem vocatur
|
|
|
Augusta, Claudia, Anio novus.
|
|
|
M. Valerio Maximo P. Decio Mure consulibus, anno
|
5.1.1
|
|
post initium Samnitici belli tricesimo aqua Appia in
|
|
|
urbem inducta est <ab> Appio Claudio Crasso censore, cui
|
|
|
postea Caeco fuit cognomen, qui etiam viam Appiam a
|
|
|
porta Capena usque ad urbem Capuam muniendam cura-
|
5
|
|
vit. collegam habuit C. Plaut<i>um, cui ob inquisitas
|
2.1
|
|
eius aquae venas Venocis cognomen datum est. sed quia
|
3.1
|
|
is intra annum et sex menses deceptus a collega tamquam
|
|
|
idem facturo abdicavit se censura, nomen aquae ad Appii
|
|
|
tantum honorem pertinuit, qui multis tergiversationibus
|
|
|
extraxisse censuram traditur, donec et viam et huius
|
5
|
|
aquae ductum consummaret. concipitur Appia in agro
|
4.1
|
|
Lucullano via Praenestina inter miliarium septimum et
|
|
|
octavum deverticulo sinistrosus passuum septingentorum
|
|
|
octoginta. ductus eius habet longitudinem a capite usque
|
5.1
|
|
ad Salinas, qui locus est ad portam Trigeminam, passuum
|
|
|
undecim milium centum nonaginta: <ex eo rivus est> sub-
|
|
|
<terraneus pas>suum undecim milium centum triginta,
|
|
|
supra terram substructio et arcuatura proximum portam
|
5
|
|
Capenam passuum sexaginta. * * * iungitur ei ad
|
6.1
|
|
S<p>em veterem in confinio hortorum Torquatianorum
|
|
|
et <Tauria>norum ramus Augustae ab A<ugusto> in
|
|
|
supplementum eius additus <imposi>to cognomine <re-
|
|
|
spon>denti Gemellorum. hic via Praenestina ad miliarium
|
7.1
|
|
sextum deverticulo sinistrosus passuum nongentorum octo-
|
|
|
ginta proxime viam Collati<n>am accipit fontem. cuius
|
8.1
|
|
ductus usque ad Gemellos efficit rivo subterraneo passuum
|
|
|
sex milia trecentos octoginta. incipit distribui <Appia>
|
9.1
|
|
imo Publicii clivo ad portam Trigeminam, qui locus
|
|
|
Salinae adpellantur.
|
|
|
Post annos quadraginta quam Appia perducta est,
|
6.1.1
|
|
anno ab urbe condita quadringentesimo octogesimo uno
|
|
|
M.' Curius Dentatus, qui censuram cum Lucio Papirio
|
|
|
Cursore gessit, Anionis qui nunc vetus dicitur aquam
|
|
|
perducendam in urbem ex manubiis de Pyrro captis
|
5
|
|
locavit, Spurio Carvilio Lucio Papirio consulibus iterum.
|
|
|
post biennium deinde actum est in senatu de consum-
|
2.1
|
|
mando eius aquae opere referente * * * nocumi * * *
|
|
|
praetor<e>. tum ex senatus consulto duumviri aquae
|
3.1
|
|
perducendae creati sunt Curius <qui eam> locaverat et
|
|
|
Fulvius Flaccus. Curius intra quintum diem quam erat
|
4.1
|
|
duumvirum creatus decessit; gloria perductae pertinuit
|
|
|
ad Fulvium. concipitur Anio vetus supra Tibur vicesimo
|
5.1
|
|
miliario extra portam Baranam, ubi partem <dat> in
|
|
|
Tiburtium usum. ductus eius habet longitudinem, ita ex-
|
6.1
|
|
igente libramento, passuum quadraginta trium milium:
|
|
|
ex eo rivus est subterraneus passuum quadraginta duum
|
|
|
milium septingentorum septuaginta novem, substructio
|
|
|
supra terram passuum ducentorum viginti unius.
|
5
|
|
Post annos centum viginti septem, id est anno ab urbe
|
7.1.1
|
|
condita sexcentesimo octavo, Ser. Sulpicio Galba [cum]
|
|
|
Lucio Aurelio Cotta consulibus cum Appiae Anionisque
|
|
|
ductus vetustate quassati privatorum etiam fraudibus
|
|
|
interciperentur, datum est a senatu negotium Marc<i>o,
|
5
|
|
qui tum praetor inter cives ius dicebat, eorum ductuum
|
|
|
reficiendorum ac vindicandorum. et quoniam incremen-
|
2.1
|
|
tum urbis exigere videbatur ampliorem modum aquae,
|
|
|
eidem mandatum a senatu est, ut curaret, quatinus alias
|
|
|
aquas quas posset in urbem perduceret. <Marcius pri>ores
|
3.1
|
|
ductus res<tituit et> tertiam illis uberiorem <aquam per>-
|
|
|
duxit, cui ab auctore Marciae nomen est. legimus apud
|
4.1
|
|
Fenestellam, in haec opera Marcio decretum sestertium
|
|
|
milies octingenties, et quoniam ad consummandum nego-
|
|
|
tium non sufficiebat spatium praeturae in annum alterum
|
|
|
est prorogatum. eo tempore decemviri, dum aliis ex causis
|
5.1
|
|
libros Sibillinos inspiciunt, invenisse dicuntur, non esse
|
|
|
<fas> aquam Marciam * * * seu potius Anionem—de
|
|
|
hoc enim constantius traditur—in Capitolium perduci;
|
|
|
deque ea re in senatu M. Lepido pro collegio verba faciente
|
5
|
|
actum Appio Claudio Q. Caecilio consulibus, ea<n>dem-
|
|
|
que post annum tertium a Lucio Lentulo retractatam
|
|
|
C. Laelio Q. Servilio consulibus, sed utroque tempore
|
|
|
vicisse gratiam Marcii Regis; atque ita in Capitolium esse
|
|
|
aquam perductam. concipitur Marcia via Valeria ad
|
6.1
|
|
miliarium tricesimum sextum deverticulo euntibus ab
|
|
|
urbe Roma dextrosus milium passuum trium, Sublacensi
|
|
|
autem, quae sub Nerone principe primum strata est, ad
|
|
|
miliarium tricesimum octavum sinistrosus intra spatium
|
5
|
|
passuum ducentorum. fontium <aqua> sub <arcu>bus
|
7.1
|
|
petraei<s paene> stat in<mobilis> stagni mo<do> colore
|
|
|
praeviridi. ductus eius habet longitudinem a capite ad
|
8.1
|
|
urbem passuum sexaginta milium et mille septingentorum
|
|
|
decem et semis: rivo subterraneo passuum quinquaginta
|
|
|
quattuor milium ducentorum quadraginta septem semis,
|
|
|
opere supra terram passuum septem milium quadringen-
|
5
|
|
torum sexaginta trium: <ex> eo longius ab urbe pluribus
|
|
|
locis p<e>r vallis opere arcuato passuum quadringentorum
|
|
|
sexaginta trium, propius urbem a septimo miliario sub-
|
|
|
structione passuum quingentorum viginti octo, reliquo
|
|
|
opere arcuato passuum sex milium quadringentorum
|
10
|
|
septuaginta duum.
|
|
|
Cn. Servilius Caepio et L. Cassius Longinus, qui Ra-
|
8.1.1
|
|
villa adpellatus est, censores anno post urbem conditam
|
|
|
sexcentesimo vicesimo septimo, M. Plautio Hypsaeo
|
|
|
M. Fulvio Flacco cos. aquam quae vocatur Tepula ex
|
|
|
agro Lucullano, quem quidam Tusculanum credunt,
|
5
|
|
Romam et in Capitolium adducendam curaverunt. Tepu-
|
2.1
|
|
la concipitur via Latina ad decimum miliarium dever-
|
|
|
ticulo euntibus ab Roma dextrosus milium passuum
|
|
|
duum. inde <rivo> suo in urbem perducebatur.
|
|
|
Post <hos> M. Agrippa aedilis post primum consulatum
|
9.1.1
|
|
imperatore Caesare Augusto II. L. Volcatio cos., anno
|
|
|
post urbem conditam septingentesimo nono decimo ad
|
|
|
miliarium ab urbe duodecimum via Latina <deverticulo>
|
|
|
euntibus ab Roma dextrosus milium passuum duum
|
5
|
|
alterius <a>quae proprias vires collegit et Tepulae rivum
|
|
|
intercepit. adquisit<ae> aquae ab inventore nomen
|
2.1
|
|
Iuliae datum est, ita tamen divisa erogatione, ut maneret
|
|
|
Tepulae adpellatio. ductus Iuliae efficit longitudinem
|
3.1
|
|
passuum quindecim milium quadringentorum viginti sex
|
|
|
S: opere supra terram passuum septem milium: ex eo in
|
|
|
proximis urbi locis a septimo miliario substructione
|
|
|
passuum quingentorum viginti octo, relicto opere arcuato
|
5
|
|
passuum sex milium quadringentorum septuaginta duum.
|
|
|
praeter caput Iuliae transfluit aqua quae vocatur Crabra.
|
4.1
|
|
hanc Agrippa omisit, seu quia inprobaverat, sive quia
|
5.1
|
|
Tusculanis possessoribus relinquendam credebat; haec
|
|
|
namque est quam omnes villae tractus eius per vicem
|
|
|
in dies modulosque certos dispensatam accipiunt. sed
|
6.1
|
|
non eadem moderatione aquarii nostri partem eius semper
|
|
|
in supplementum Iuliae vindicaverunt, nec ut Iuliam
|
|
|
augerent, quam hauriebant largiendo conpendi sui gra-
|
|
|
tia. exclusa ergo est Crabra et totam iussu imperatoris
|
7.1
|
|
reddidi Tusculanis, qui nunc forsitan non sine admi-
|
|
|
ratione eam sumunt ignari cui causae insolitam abun-
|
|
|
dantiam debeant. Iulia autem revocatis derivationibus,
|
8.1
|
|
per quas subripiebatur, modum suum quamvis notabili
|
|
|
siccitate servavit. eodem anno Agrippa ductus Appiae,
|
9.1
|
|
Anionis, Marciae paene dilapsos restituit et singulari cura
|
|
|
conpluribus salientibus aquis instruxit urbem.
|
|
|
Idem cum iam tertio consul fuisset, C. Sentio <Q.>
|
10.1.1
|
|
Lucretio consulibus, post annum tertium decimum quam
|
|
|
Iuliam deduxerat, Virginem quoque in agro Lucullano
|
|
|
collectam Romam perduxit. die quo primum in urbem
|
2.1
|
|
responderit, quinto Idus Iunias invenitur. Virgo adpellata
|
3.1
|
|
est, quod quaerentibus aquam militibus puella virgun-
|
|
|
cula venas quasdam monstravit, quas secuti qui foderant,
|
|
|
ingentem aquae modum vocaverunt. aedicula fonti ad-
|
4.1
|
|
posita hanc originem pictura ostendit. concipitur Virgo
|
5.1
|
|
via Collatia ad miliarium octavum palustribus locis signino
|
|
|
circumiecto continendarum scaturriginum causa. adiuva-
|
6.1
|
|
tur et conpluribus aliis adquisitionibus. venit per longi-
|
7.1
|
|
tudinem passuum decem quattuor milium centum quin-
|
|
|
que: ex eo rivo subterraneo passuum milium decem duum
|
|
|
octingentorum sexaginta quinque, supra terram per
|
|
|
passus mille ducentos quadraginta: ex eo substructione
|
5
|
|
rivorum locis conpluribus passuum quingentorum quadra-
|
|
|
ginta, opere arcuato passuum septingentorum. adquisi-
|
8.1
|
|
tionum ductus rivi subterranei efficiunt passus mille
|
|
|
quadringentos quinque.
|
|
|
Quae ratio moverit Augustum, providentissimum prin-
|
11.1.1
|
|
cipem, perducendi Alsietinam aquam, quae vocatur
|
|
|
Augusta, non satis perspicio, nullius gratiae, immo etiam
|
|
|
parum salubrem ideoque nusquam in usus populi fluen-
|
|
|
tem; nisi forte dum opus naumachiae adgreditur, ne quid
|
5
|
|
salubrioribus aquis detraheret, hanc proprio opere perdu-
|
|
|
xit et, quod naumachiae coeperat superesse, hortis adia-
|
|
|
centibus et privatorum usibus ad inrigandum concessit.
|
|
|
solet tamen ex ea in Transtiberina regione, quotiens
|
2.1
|
|
pontes reficiuntur et a citeriore ripa aquae cessant, ex
|
|
|
necessitate in subsidium publicorum salientium dari.
|
|
|
concipitur ex lacu Alsietino via Claudia miliario quarto
|
3.1
|
|
decimo deverticulo dextrosus passuum sex milium quin-
|
|
|
gentorum. ductus eius efficit longitudinem passuum vi-
|
4.1
|
|
ginti duum milium centum septuaginta duorum, opere
|
|
|
arcuato passuum trecentorum quinquaginta octo. idem
|
12.1.1
|
|
Augustus in supplementum Marciae, quotiens siccitates
|
|
|
egerent auxilio, alia<m aquam> eiusdem bonitatis opere
|
|
|
subterraneo perduxit usque ad Marciae rivum, quae ab
|
|
|
inventore adpellatur Augusta. nascitur ultra fontem
|
2.1
|
|
Marciae. cuius ductus, donec Marciae accedat, efficit
|
3.1
|
|
passus octingentos.
|
|
|
Post hos C. Caesar, qui Tiberio successit, cum parum
|
13.1.1
|
|
et publicis usibus et privatis voluptatibus septem ductus
|
|
|
aquarum sufficere viderentur, altero imperii suo anno,
|
|
|
M. Aquila Iuliano P. Nonio Asprenate cos., anno urbis
|
|
|
conditae septingentesimo <unde>nonagesimo duos ductus
|
5
|
|
inchoavit. quod opus Claudius magnificentissime con-
|
2.1
|
|
summavit dedicavitque Sulla et Titiano consulibus, anno
|
|
|
post urbem conditam octingentesimo quarto Kalendis
|
|
|
Augustis. alteri nomen <aquae> quae ex fontibus Caerulo
|
3.1
|
|
et Curtio perducebatur Claudiae datum. haec bonitatis
|
4.1
|
|
proxima<e> est Marciae. altera, quoniam duae Anionis
|
5.1
|
|
in urbem aquae fluere coeperant, ut facilius adpella-
|
|
|
tionibus dinoscerentur, Anio novus vocitari coepit;
|
|
|
<altitudine> alias omnes praecedit; priori Anioni co-
|
|
|
gnomen veteris adiectum. Claudia concipitur via Subla-
|
14.1.1
|
|
censi ad miliarium tricesimum octavum deverticulo
|
|
|
sinistrosus intra passus trecentos ex fontibus duobus
|
|
|
amplissimis et speciosis, Caerulo, qui a similitudine ad-
|
|
|
pellatus est, et Curtio. accipit et eum fontem qui vocatur
|
2.1
|
|
Albudinus, tantae bonitatis, ut Marciae quoque adiutorio
|
|
|
quotiens opus est ita sufficiat, ut adiectione sui nihil ex
|
|
|
qualitate eius mutet. Augustae fons, quia Marciam sibi
|
3.1
|
|
sufficere adparebat, in Claudiam derivatus est, manente
|
|
|
nihilo minus praesidiario in Marciam, ut ita demum
|
|
|
Claudiam aquam adiuvaret Augusta, si eam ductus
|
|
|
Marciae non caperet. Claudiae ductus habet longitudinem
|
4.1
|
|
passuum quadraginta sex milium <quadringentorum
|
|
|
sex>: ex eo rivo subterraneo passuum triginta sex milium
|
|
|
ducentorum triginta, opere supra terram passuum decem
|
|
|
milium <centum> septuaginta sex: ex eo opere arcuato
|
5
|
|
in superiori parte pluribus locis passuum trium milium
|
|
|
septuaginta sex, et prope urbem a septimo miliario sub-
|
|
|
structione rivorum per passus sexcentos novem, opere
|
|
|
arcuato passuum sex milium quadringentorum nonaginta
|
|
|
et unius.
|
10
|
|
Anio novus via Sublacensi ad miliarium quadragesimum
|
15.1.1
|
|
secundum in Simbruino excipitur ex flumine, quod cum
|
|
|
terras cultas circa se habeat soli pinguis et inde ripas
|
|
|
solutiores, etiam sine pluviarum iniuria limosum et turbu-
|
|
|
lentum fluit. ideoque a faucibus ductus interposita est
|
2.1
|
|
piscina limaria, ubi inter amnem et specum consisteret
|
|
|
et liquaretur aqua. sic quoque, quotiens imbres super-
|
3.1
|
|
veniunt, turbida pervenit in urbem. iungitur ei rivus
|
4.1
|
|
Herculaneus oriens eadem via ad miliarium tricesimum
|
|
|
octavum e regione fontium Claudiae trans flumen viam-
|
|
|
que. natura <est> purissimus, sed mistus gratiam splen-
|
5.1
|
|
doris sui amittit. ductus Anionis novi efficit passuum
|
6.1
|
|
quinquaginta octo milia septingentos: ex eo rivo sub-
|
|
|
terraneo passuum quadraginta novem milia trecentos,
|
|
|
opere supra terram passuum novem milia quadringen-
|
|
|
tos: ex eo substructionibus aut opere arcuato superiori
|
5
|
|
parte pluribus locis passuum duo [decim] milia trecentos,
|
|
|
et propius urbem a septimo miliario substructione rivo-
|
|
|
rum passuum sexcentos novem, opere arcuato passuum
|
|
|
sex milia quadringentos nonaginta unum. hi sunt arcus
|
7.1
|
|
altissimi, sublevati in quibusdam locis pedes centum
|
|
|
novem.
|
|
|
Tot aquarum tam multis necessariis molibus pyramidas
|
16.1.1
|
|
videlicet otiosas conpares aut cetera inertia sed fama cele-
|
|
|
brata opera Graecorum!
|
|
|
Non alienum mihi visum est, longitudines †quoque
|
17.1.1
|
|
rivorum cuiusque ductus etiam per† species operum con-
|
|
|
plecti. nam cum maxima huius officii pars in tutela eorum
|
2.1
|
|
sit, scire praepositum oportet, quae maiora inpendia
|
|
|
exigant. nostrae quidem sollicitudini non suffecit singula
|
3.1
|
|
oculis subiecisse, formas quoque ductuum facere cura-
|
|
|
vimus, ex quibus adparet ubi valles quantaeque, ubi
|
|
|
flumina traicerentur, ubi montium lateribus specus ad-
|
|
|
plicitae maiorem adsiduamque protegendi ac muniendi
|
5
|
|
<ri>vi exigant curam. hinc illa contingit utilitas, ut rem
|
4.1
|
|
statim veluti in conspectu habere possimus et deliberare
|
|
|
tamquam adsistentes.
|
|
|
Omnes aquae diversa in urbem libra perveniunt. inde
|
18.1.1
|
|
fl<u>unt quaedam altioribus locis et quaedam erigi in
|
2.1
|
|
eminentiora non possunt; nam et colles sensim propter
|
|
|
frequentiam incendiorum excreverunt rudere. quinque
|
3.1
|
|
sunt quarum altitudo in omnem partem urbis adtollitur,
|
|
|
sed ex his aliae maiori, aliae leviori pressura coguntur.
|
|
|
altissimus est Anio novus, proxima Claudia, tertium locum
|
4.1
|
|
tenet Iulia, quartum Tepula, dehinc Marcia, quae capite
|
|
|
etiam Claudiae libram aequat. sed veteres humiliore
|
|
|
derectura perduxerunt, sive nondum ad subtile explorata
|
|
|
arte librandi, seu quia ex industria infra terram aquas
|
5
|
|
mergebant, ne facile ab hostibus interciperentur, cum
|
|
|
frequentia adhuc contra Italicos bella gererentur. iam
|
5.1
|
|
tamen quibusdam locis, sicubi ductus vetustate dilapsus
|
|
|
est, omisso circuitu subterraneo vallium brevitatis causa
|
|
|
substructionibus arcuationibusque traiciuntur. sextum
|
6.1
|
|
tenet librae locum Anio vetus, similiter suffecturus etiam
|
|
|
altioribus locis urbis, si, ubi vallium submissarumque
|
|
|
regionum condicio exigit, substructionibus arcuationi-
|
|
|
busve in is erigeretur. sequitur huius libram Virgo, deinde
|
7.1
|
|
Appia: quae cum ex urbano agro perducerentur, non in
|
|
|
tantum altitudinis erigi potuerunt. omnibus humilior
|
8.1
|
|
Alsietina est, quae Transtiberinae regioni et maxime
|
|
|
iacentibus locis servit.
|
|
|
Ex his sex via Latina intra septimum miliarium contectis
|
19.1.1
|
|
piscinis excipiuntur, ubi quasi respirante rivorum cursu
|
|
|
limum deponunt. modus quoque earum mensuris ibidem
|
2.1
|
|
positis initur. una autem [earum] Iulia, Marcia, Tepula
|
3.1
|
|
quae intercepta, sicut supra demonstravimus, rivo Iuliae
|
|
|
accesserat, nunc a piscina eiusdem Iuliae modum ac-
|
|
|
cipit ac proprio canali et nomine venit, hae tres a
|
|
|
piscinis in eosdem arcus recipiuntur. summus <ex> his
|
4.1
|
|
est Iuliae, inferior Tepulae, dein Marcia. quae ad lib-
|
5.1
|
|
ram <collis Vi>minalis con<tine>nte<r> a<dflu>entes ad
|
|
|
Viminalem usque portam deveniunt. ibi rursus emer-
|
6.1
|
|
gunt. prius tamen pars Iuliae ad Spem veterem excepta
|
7.1
|
|
castellis Caelii montis diffunditur. Marcia autem partem
|
8.1
|
|
sui post hortos Pallantianos in rivum qui vocatur Hercu-
|
|
|
laneus deicit. is per Caelium ductus, ipsius montis usibus
|
9.1
|
|
nihil ut inferior subministrans, <f>initur supra portam
|
|
|
Capenam. Anio novus et Claudia a piscinis in altiores
|
20.1.1
|
|
arcus recipiuntur ita ut superior sit Anio. finiuntur arcus
|
2.1
|
|
earum post hortos Pallantianos et inde in usum urbis
|
|
|
fistulis diducuntur. partem tamen sui Claudia prius in
|
3.1
|
|
arcus qui vocantur Neroniani ad Spem veterem transfert.
|
|
|
hi directi per Caelium montem iuxta templum divi
|
4.1
|
|
Claudii terminantur. modum quem acceperunt aut circa
|
5.1
|
|
ipsum montem aut in Palatium Aventinumque et regio-
|
|
|
nem Transtiberinam dimittunt. Anio vetus citra quartum
|
21.1.1
|
|
miliarium infra novum, qui a <via> Latina in Lavicanam
|
|
|
inter arcus traicit, et ipse piscinam habet. inde intra
|
2.1
|
|
secundum miliarium partem dat in specum qui vocatur
|
|
|
Octavianum et pervenit in regionem viae Novae ad
|
|
|
hortos Asinianos, unde per illum tractum distribuitur.
|
|
|
rectus vero ductus secundum Spem veniens intra portam
|
3.1
|
|
Exquilinam in altos rivos per urbem diducitur. nec Virgo
|
22.1.1
|
|
nec Appia nec Alsietina conceptacula, id est piscinas,
|
|
|
habent. arcus Virginis initium habent sub hortis Luculla-
|
2.1
|
|
nis, finiuntur in campo Martio secundum frontem Saepto-
|
|
|
rum. rivos Appiae sub Caelio monte et Aventino actus
|
3.1
|
|
emergit, ut diximus, infra clivum Publicii. Alsietinae duc-
|
4.1
|
|
tus post naumachiam, cuius causa videtur esse factus,
|
|
|
finitur.
|
|
|
Quoniam auctoris cuiusque aquae et aetates, praeterea
|
23.1.1
|
|
origines et longitudines rivorum et ordinem librae per-
|
|
|
secutus sum, non alieni autem modi mihi videtur, etiam
|
|
|
singula subicere et ostendere quanta sit copia quae publi-
|
|
|
cis privatisque non solum usibus et auxiliis verum etiam
|
5
|
|
voluptatibus sufficit, et per quot castella quibusque re-
|
|
|
gionibus diducatur, quantum extra urbem, quantum in
|
|
|
urbe, et ex eo quantum lacibus, quantum muneribus,
|
|
|
quantum operibus publicis, quantum nomine Caesaris,
|
|
|
quantum privatis usibus erogetur. sed rationis existimo,
|
2.1
|
|
priusquam nomina quinariarum centenariarumque et
|
|
|
ceterum modulorum, per quos mensura constituta est,
|
|
|
proferamus, et indicare quae sit eorum origo, quae vires
|
|
|
et quid quaeque adpellatio significet, propositaque
|
5
|
|
regula, ad quam ratio eorum et initium conputatur, osten-
|
|
|
dere qua ratione discrepantia invenerim et quam emen-
|
|
|
dandi viam sim secutus.
|
|
|
Aquarum moduli aut ad digitorum aut ad unciarum
|
24.1.1
|
|
mensuram instituti sunt: digiti in Campania et in pleris-
|
|
|
que Italiae locis, unciae in Apuliae ci<vi>ta<ti>bus ob-
|
|
|
servatur. est autem digitus, ut convenit, sextadecima
|
2.1
|
|
pars pedis, uncia duodecima. quemadmodum autem
|
3.1
|
|
inter unciam et digitum diversitas, ita et ipsius digiti
|
|
|
simplex observatio non est. alius vocatur quadratus, alius
|
4.1
|
|
rotundus. quadratus tribus quartisdecumis suis rotundo
|
5.1
|
|
maior, rotundus tribus undecumis suis quadrato minor
|
|
|
est, scilicet quia anguli deteruntur. postea modulus nec
|
25.1.1
|
|
ab uncia nec ab alterutro digitorum originem accipiens,
|
|
|
inductus, ut quidam putant, ab Agrippa, ut alii, a plum-
|
|
|
bariis per Vitruvium architectum, in usum urbis exclusis
|
|
|
prioribus venit, adpellatus quinariae nomine. qui autem
|
2.1
|
|
Agrippam auctorem faciunt, dicunt, quod quinque antiqui
|
|
|
moduli exiles et velut puncta, quibus olim aqua cum
|
|
|
exigua esset dividebatur, in unam fistulam coacti sint;
|
|
|
qui Vitruvium et plumbarios, ab eo quod plumbea lam-
|
5
|
|
mina plana quinque digitorum latitudinem habens cir-
|
|
|
cumacta in rotundum hunc fistulae modulum efficiat.
|
|
|
sed hoc incertum est, quoniam cum circumagitur, sicut
|
3.1
|
|
interiore parte adtrahitur, ita per illam, quae foras spec-
|
|
|
tat, extenditur. maxime probabile est, quinariam dictam
|
4.1
|
|
a diametro quinque quadrantum, quae ratio in sequenti-
|
5.1
|
|
bus quoque modulis usque ad vicenariam durat, dia-
|
|
|
metro per singulos adiectione singulorum quadrantum
|
|
|
crescente: ut in senaria, quae sex quadrantes in diametro
|
|
|
habet, et septenaria, quae septem, et deinceps simili
|
5
|
|
incremento usque ad vicenariam. omnis autem modulus
|
26.1.1
|
|
colligitur aut diametro aut perimetro aut areae mensura,
|
|
|
ex quibus et capacitas adparet. differentiam unciae,
|
2.1
|
|
digiti quadrati et digiti rotundi, et ipsius quinariae ut
|
|
|
facilius dinoscamus, utendum est substantia quinariae,
|
|
|
qui modulus et certissimus et maxime receptus est. unciae
|
3.1
|
|
ergo modulus habet diametri digitum unum et trientem
|
|
|
digiti; capit plus, quam qui<naria>, quinariae octava, hoc
|
|
|
est sescuncia quinariae et scripulis tribus et bese scripuli.
|
4.1
|
|
digitus quadratus in longitudine et latitudine aequalis est.
|
5.1
|
|
digitus quadratus in rotundum redactus habet diametri
|
|
|
digitum unum et digiti sescunciam sextu<la>m; capit qui-
|
|
|
nariae dextantem. digitus rotundus habet diametri digi-
|
6.1
|
|
tum unum; capit quinariae septuncem semunciam sextu-
|
|
|
lam. ceterum moduli, qui a quinaria oriuntur, duobus
|
27.1.1
|
|
generibus incrementum accipiunt. est unum, cum ipsa
|
2.1
|
|
multiplicatur, id est eodem lumine plures quinariae inclu-
|
|
|
duntur, in quibus secundum adiectionem quinariarum
|
|
|
amplitudo luminis crescit. est autem fere tunc in usu,
|
3.1
|
|
cum plures quinariae inpetratae, ne rivus saepius convul-
|
|
|
neretur, una fistula excipiuntur in castellum, ex quo
|
|
|
singuli suum modum recipiunt. alterum genus est,
|
28.1.1
|
|
quotiens non ad quinariarum necessitatem fistula incre-
|
|
|
mentum capit, sed ad diametri sui mensuram, secundum
|
|
|
quod et nomen accipit et capacitatem ampliat: ut puta
|
|
|
quinaria, cum adiectus est ei ad diametrum quadrans,
|
5
|
|
senariam facit. nec iam in solidum capacitatem ampliat;
|
2.1
|
|
capit enim quinariam unam et quincuncem sicilicum
|
|
|
<scripulum>. et deinceps eadem ratione quadrantibus
|
3.1
|
|
diametro adiectis, ut supra dictum est, crescunt septe-
|
|
|
naria, octonaria usque ad vicenariam. subsequitur illa
|
29.1.1
|
|
ratio, quae constat ex numero digitorum quadratorum,
|
|
|
qui area, id est lumine, cuiusque moduli contine<n>tur,
|
|
|
a quibus et nomen fistulae accipiunt. nam quae habet
|
2.1
|
|
areae, id est luminis, in rotundum coactos digitos qua-
|
|
|
dratos viginti quinque, vicenum quinum adpellatur:
|
|
|
similiter tricenaria et deinceps per incrementum <V>
|
|
|
digitorum quadratorum usque ad centenum vicenum. in
|
30.1.1
|
|
vicenaria fistula, quae in confinio utriusque rationis
|
|
|
posita est, utraque ratio paene congruit. nam habet secun-
|
2.1
|
|
dum eam conputationem, quae in <an>tecedentibus mo-
|
|
|
dulis servanda est, in diametro quadrantes viginti, cum
|
|
|
diametri eiusdem digiti quinque sint; et secundum eorum
|
|
|
modulorum rationem, qui sequuntur, aream habet digito-
|
5
|
|
rum quadratorum exiguo minus viginti. ratio fistularum
|
31.1.1
|
|
quinariarum usque ad centenum vicenum per omnes
|
|
|
modulos ita se habet, ut ostendimus, et omni genere inita
|
|
|
constat sibi. convenit et cum is modulis, qui in commen-
|
2.1
|
|
tariis invictissimi et piissimi principis positi et confirmati
|
|
|
sunt. sive itaque ratio sive auctoritas sequenda est, utro-
|
3.1
|
|
que commentariorum moduli praevalent. sed aquarii cum
|
4.1
|
|
manifestae rationi <in> pluribus consentiant, in quattuor
|
|
|
modulis novaverunt, duodenaria et vicenaria et cente-
|
|
|
naria et cent<en>um vicenum. et duodenaria<e> quidem
|
32.1.1
|
|
nec magnus error nec usus frequens est. cuius diametro
|
2.1
|
|
adiecerunt digiti semunciam sicilicum, capacitati qui-
|
|
|
nariae <quadrantem * * * > † et besem. <in> reliquis autem
|
3.1
|
|
tribus modulis plus deprenditur. vicenariam exiguiorem
|
4.1
|
|
faciunt diametro digiti semisse, capacitate quinariis tribus
|
|
|
et semuncia. quo modulo plerumque erogatur. centenaria
|
5,6.1
|
|
autem et centenum vicenum, quibus adsidue accipiunt,
|
|
|
non minuunt<ur> sed augentur. diametro enim cente-
|
7.1
|
|
nariae adiciunt digiti plus besem et semunciam, capa-
|
|
|
citati quinarias decem besem semunciam [sicilicum]. cen-
|
8.1
|
|
tenum vicenum diametro adiciunt digitos tres septuncem
|
|
|
semuncia<m> <sicilicum>, capacitati quinaria<s> sexaginta
|
|
|
sex sextantem. ita dum aut vicenariae, qua subinde ero-
|
33.1.1
|
|
gant, detrahunt aut centenariae et centenum vicenum
|
|
|
adiciunt, quibus semper accipiunt, intercipiuntur in cen-
|
|
|
tenaria quinariae viginti septem, in centenum vicenum
|
|
|
quinariae octoginta sex [uncia]. quod cum ratione adpro-
|
2.1
|
|
betur, re quoque ipsa manifestum est. nam pro vicenaria,
|
3.1
|
|
quam Caesar pro quinariis sedecim adsignat, non plus
|
|
|
erogant quam tredecim, et ex centenaria quam amplia-
|
|
|
verunt eque <centenum vicenum> certum est illos non
|
|
|
erogare nisi ad artiorem numerum, quia Caesar secundum
|
5
|
|
suos commentarios, cum ex quaque centenaria explevit
|
|
|
quinarias octoginta unam se<missem>, item ex centenum
|
|
|
vicenum quinarias nonaginta octo, tamquam exhausto
|
|
|
modulo desinit distribuere. in summa moduli sunt XX
|
34.1.1
|
|
quinque. omnes consentiunt et rationi et commentariis
|
2.1
|
|
exceptis his quattuor, quos aquarii novaverunt. omnia
|
3.1
|
|
autem, quae mensura continentur, certa et inmobilia con-
|
|
|
gruere sibi debent; ita enim universitati ratio constabit.
|
|
|
et quemadmodum verbi gratia sextarii ratio ad cyatos,
|
4.1
|
|
modii vero et ad sextarios et ad cyatos respondent: ita
|
|
|
et quinariarum multiplicatio in amplioribus modulis
|
|
|
servare consequentiae suae regulam debet. alioqui cum
|
5.1
|
|
in erogatorio modulo minus invenitur, in acceptorio plus,
|
|
|
adparet non errorem esse sed fraudem.
|
|
|
Meminerimus omnem aquam, quotiens ex <altiore loc>o
|
35.1.1
|
|
venit et intra breve spatium in castellum cadit, non tan-
|
|
|
tum respondere modulo suo sed etiam exuberare; quotiens
|
|
|
vero ex humiliore, id est minore pressura, longius ducatur,
|
|
|
segnitia ductus modum quoque deperdere; <e>t ideo
|
5
|
|
secundum hanc rationem aut oneranda esse erogatione
|
|
|
aut relevanda.
|
|
|
Sed et <calicis> positio habet momentum. in rectum et
|
36.1,2.1
|
|
ad libram conlocatus modum servat, ad cursum aquae
|
|
|
obpositus et devexus, id est ad haustum pronior,
|
|
|
amplius rapit, ad latus praetereuntis aquae conversus et
|
|
|
supinus, segniter et exiguum sumit. est autem calix
|
3.1
|
|
modulus aeneus, qui rivo vel castello inditur; huic
|
|
|
fistulae adplicantur. longitudo eius habere debet digitos
|
4.1
|
|
non minus duodecim, lumine, id est capacitate, quanta
|
|
|
imperata fuerit. excogitatus videtur, quoniam rigor aeris
|
5.1
|
|
difficilior ad flexum non temere potest laxari vel coartari.
|
|
|
Formulas modulorum qui sunt omnes viginti et quinque
|
37.1.1
|
|
subiec[t]i, quamvis in usu quindecim tantum frequentes
|
|
|
sint, derectas ad rationem de qua locuti sumus, emendatis
|
|
|
quattuor, quos aquarii novaverant. secundum quod et
|
2.1
|
|
fistulae omnes, quae opus facient, derigi debent aut, si
|
|
|
haec fistulae manebunt, ad quinarias quot capient con-
|
|
|
putari. qui non sint in usu moduli, in ipsis est adno-
|
3.1
|
|
tatum.
|
|
|
[et diametri trientem digitum dici quam qui quinariae
|
38.1.1
|
|
sescuncia et scripulis tribus et bese scripuli. digitus
|
|
|
quadratus in longitudine et latitudine aequalis est. digitus
|
2.1
|
|
quadratus in rotundum redactus habet diametri digitum
|
3.1
|
|
unum et digiti sescunciam; capit quinariae dextantem
|
4.1
|
|
digitus rotundus habet diametri digitum unum; capit
|
|
|
quinariae septuncem et semunciam sextam.]
|
|
|
Fistula quinaria:
|
39.1.1
|
|
diametri digitum unum <#¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰,
|
|
|
perimetri> digitos tres S #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹¹⁴ III,
|
|
|
capit quinaria<m> una<m>.
|
|
|
Fistula <senaria>:
|
40.1.1
|
|
diametri digitum unum semis,
|
|
|
perimetri digitos IIII S #¹¹⁰⁹ #¹¹³⁶ #¹¹¹⁴ II,
|
|
|
capit quinariam unam #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹¹⁴ <VII>.
|
|
|
Fistula septenaria:
|
41.1.1
|
|
diametri digitum I S #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰,
|
|
|
perimetri digitos V S,
|
|
|
capit quinariam I <S #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹³⁶>;
|
|
|
in usu non est.
|
5
|
|
Fistula octonaria:
|
42.1.1
|
|
diametri digitos duos,
|
|
|
perimetri digitos sex <#¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹¹⁴ X>,
|
|
|
capit quinarias II S #¹¹³⁶ #¹¹¹⁴ quinque.
|
|
|
Fistula denaria:
|
43.1.1
|
|
diametri digitos duos et semis,
|
|
|
perimetri digitos septem S #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁴ VII,
|
|
|
capit quinarias IIII.
|
|
|
Fistula duodenaria:
|
44.1.1
|
|
diametri digitos <III,
|
|
|
perimetri digitos> VI<III> #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹¹⁴ <III>,
|
|
|
capit quinarias quinque S #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹¹⁴ <III>;
|
|
|
in usu non est.
|
5
|
|
[alia] apud aquarios habebat diametri digitos III #¹¹³⁶ #¹¹¹⁴ VI,
|
2.1
|
|
capacitatis quinarias sex.
|
|
|
Fistula quinum denum:
|
45.1.1
|
|
diametri digitos III S #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰,
|
|
|
perimetri digitos XI S #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹¹⁴ X,
|
|
|
[alia] capit quinarias novem.
|
|
|
Fistula vicenaria:
|
46.1.1
|
|
diametri digitos quinque,
|
|
|
perimetri digitos XV S #¹¹⁰⁹ #¹¹³⁶ #¹¹¹⁴ II,
|
|
|
capit quinarias sedecim.
|
|
|
apud aquarios habebat diametri digitos IIII S,
|
2.1
|
|
capacitatis quinarias <duodec>im <S #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹³⁶>.
|
|
|
Fistula vicenum quinum:
|
47.1.1
|
|
diametri digitos quinque S #¹¹¹⁰ #¹¹³⁶ #¹¹¹⁴ V,
|
|
|
perimetri digitos decem et septem S #¹¹⁰⁹ #¹¹³⁶ #¹¹¹⁴ VI,
|
|
|
capit quinarias XX #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁴ VIIII;
|
|
|
in usu non est.
|
5
|
|
Fistula tricenaria:
|
48.1.1
|
|
diametri <digitos> sex #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁴ IIII,
|
|
|
perimetri digitos decem et novem #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰,
|
|
|
capit quinarias viginti quattuor #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹¹⁴ quinque.
|
|
|
Fistula tricenum quinum:
|
49.1.1
|
|
diametri digitos sex S #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁴ II,
|
|
|
perimetri digitos <XX> S #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹³⁶ #¹¹¹⁴ V,
|
|
|
capit quinarias XX<VIII S #¹¹¹⁴ III>;
|
|
|
in usu non est.
|
5
|
|
Fistula quadragenaria:
|
50.1.1
|
|
diametri digitos septem #¹¹¹⁰ #¹¹³⁶ #¹¹¹⁴ III,
|
|
|
perimetri digitos XXII #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰,
|
|
|
capit quinarias XXXII S #¹¹¹⁰.
|
|
|
Fistula quadragenum quinum:
|
51.1.1
|
|
diametri digitos septem S #¹¹³⁶ #¹¹¹⁴ octo,
|
|
|
perimetri digitos XXIII S #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹¹⁴ <X>,
|
|
|
capit quinarias XXXVI S #¹¹¹⁰ #¹¹³⁶ #¹¹¹⁴ octo;
|
|
|
in usu non est.
|
5
|
|
Fistula quinquagenaria:
|
52.1.1
|
|
diametri digitos septem S #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹³⁶ #¹¹¹⁴ quinque,
|
|
|
perimetri digitos XXV #¹¹³⁶ #¹¹¹⁴ VIIII,
|
|
|
capit quinarias XL S #¹¹⁰⁹ #¹¹³⁶ #¹¹¹⁴ V.
|
|
|
Fistula quinquagenum quinum:
|
53.1.1
|
|
diametri digitos octo #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁴ decem,
|
|
|
perimetri digitos XXVI #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹³⁶,
|
|
|
capit quinarias XLIIII S #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹³⁶ #¹¹¹⁴ II;
|
|
|
in usu non est.
|
5
|
|
Fistula sexagenaria:
|
54.1.1
|
|
diametri digitos octo S #¹¹⁰⁹ #¹¹³⁶ #¹¹¹⁴ novem,
|
|
|
perimetri digitos XXVII #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹³⁶,
|
|
|
capit quinarias XL octo S #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁴ XI.
|
|
|
Fistula sexagenum quinum:
|
55.1.1
|
|
diametri digitos novem #¹¹¹⁰ #¹¹¹⁴ III,
|
|
|
perimetri <digitos> XX octo S #¹¹¹⁰,
|
|
|
capit quinarias quinquaginta duo S #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹¹⁴ octo;
|
|
|
in usu non est.
|
5
|
|
Fistula septuagenaria:
|
56.1.1
|
|
diametri digitos novem #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹¹⁴ sex,
|
|
|
perimetri digitos XXIX S #¹¹⁰⁹,
|
|
|
capit quinarias LVII #¹¹¹⁴ V.
|
|
|
Fistula septuagenum quinum:
|
57.1.1
|
|
diametri digitos novem S #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹¹⁴ sex,
|
|
|
perimetri digitos XXX S #¹¹⁰⁹ #¹¹³⁶,
|
|
|
capit quinarias LXI #¹¹¹⁰ #¹¹¹⁴ II;
|
|
|
in usu non est.
|
5
|
|
Fistula octogenaria:
|
58.1.1
|
|
diametri digitos decem #¹¹¹⁰ #¹¹¹⁴ II,
|
|
|
perimetri digitos XXXI S #¹¹⁰⁹ #¹¹³⁶,
|
|
|
capit quinarias LXV #¹¹⁰⁹.
|
|
|
Fistula octogenum quinum:
|
59.1.1
|
|
diametri digitos decem #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹³⁶ #¹¹¹⁴ septem,
|
|
|
perimetri digitos XXXII S #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁴ VI,
|
|
|
<capit quinarias LXVIIII #¹¹⁰⁹ #¹¹³⁶ #¹¹¹⁴ VIII>;
|
|
|
in usu non est.
|
5
|
|
Fistula nonagenaria:
|
60.1.1
|
|
diametri digitos decem S #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁴ X,
|
|
|
perimetri digitos triginta tres S #¹¹¹⁰ #¹¹³⁶ #¹¹¹⁴ III,
|
|
|
capit quinarias septuaginta tres #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹³⁶ #¹¹¹⁴ V.
|
|
|
Fistula nonagenum quinum:
|
61.1.1
|
|
diametri digitos X S #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹³⁶ #¹¹¹⁴ XI,
|
|
|
perimetri digitos <XXX>IIII S #¹¹³⁶ <#¹¹¹⁴ V>,
|
|
|
capit quinarias LXXVII #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹³⁶ #¹¹¹⁴ II;
|
|
|
in usu non est.
|
5
|
|
Fistula centenaria:
|
62.1.1
|
|
diametri digitos XI #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹¹⁴ VIIII,
|
|
|
perimetri digitos XXXV #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹³⁶,
|
|
|
capit quinarias octoginta unam #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰ #¹¹¹⁴ X.
|
|
|
apud aquarios habebat diametri digitos XII,
|
2.1
|
|
capacitatis quinarias nonaginta II #¹¹¹⁰ #¹¹³⁶ #¹¹¹⁴ <X>.
|
|
|
Fistula centenum vicenum:
|
63.1.1
|
|
diametri digitos duodecim #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁴ VII,
|
|
|
perimetri digitos XXXVIII S #¹¹⁰⁹ #¹¹⁰⁹,
|
|
|
capit quinarias LXXXXVII S #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰.
|
|
|
apud aquarios habebat diametri digitos XVI,
|
2.1
|
|
capacitatis quinarias centum sexaginta tres S <#¹¹⁰⁹> #¹¹⁰⁹ #¹¹¹⁰,
|
|
|
qui modus duarum centenariarum est.
|
|
|
Persecutus ea quae de modulis dici fuit necessarium
|
64.1.1
|
|
nunc ponam, quem [ad] modum quaeque aqua, ut princi-
|
|
|
pum commentariis conprehensum est, usque ad nostram
|
|
|
curam habere visa sit quantumque erogaverit; deinde
|
|
|
quem ipsi scrupulosa inquisitione praeeunte providentia
|
5
|
|
optimi diligentissimique principis Nervae invenerimus.
|
|
|
fuerunt ergo in commentariis in universo quinariarum
|
2.1
|
|
decem duo milia septingentae quinquaginta quinque, in
|
|
|
erogatione decem quattuor milia decem et octo: plus
|
|
|
in distributione quam <in> accepto conputabatur qui-
|
|
|
nariis mille ducentis sexaginta tribus. huius rei admiratio,
|
3.1
|
|
cum praecipuum officii opus in exploranda fide aquarum
|
|
|
atque copia crederem, non mediocriter me convertit ad
|
|
|
scrutandum, quemadmodum amplius erogaretur, quam
|
|
|
in patrimonio, ut ita dicam, esset. ante omnia itaque
|
4.1
|
|
capita ductuum metiri adgressus sum, sed longe, id est
|
|
|
circiter quinariis decem milibus, ampliorem quam in
|
|
|
commentariis modum inveni, ut per singulas demon-
|
|
|
strabo.
|
5
|
|
Appiae in commentariis adscriptus est modus quina-
|
65.1.1
|
|
riarum octingentarum <quadraginta> unius. cuius aquae
|
2.1
|
|
caput inveniri mensura non potuit, quoniam ex duobus
|
|
|
rivis constat. ad Gemellos tamen, qui locus est infra
|
3.1
|
|
Spem veterem, ubi iungitur cum ramo Augustae, inveni
|
|
|
altitudinem aquae pedum quinque, latitudinem pedis
|
|
|
unius dodrantis: fiunt areae pedes octo dodrans: centena-
|
|
|
riae viginti duae et quadragenaria, quae efficiunt quinarias
|
5
|
|
mille octingentas viginti quinque: amplius, quam com-
|
|
|
mentarii habent, quinariis nongentis octoginta quattuor.
|
|
|
erogabat quinarias septingentas quattuor: minus, quam
|
4.1
|
|
in commentariis adscribitur, quinariis centum triginta
|
|
|
septem: et adhuc minus, quam ad Gemellos mensura
|
|
|
respondet, quinariis mille centum viginti una. intercidit
|
5.1
|
|
tamen aliquantum e ductus vitio, qui quom sit depres-
|
|
|
sio<r>, non facile manationes ostendit, quas esse ex eo
|
|
|
adparet quod in plerisque urbis partibus prolata aqua
|
|
|
observatur, id quod ex ea manat. sed et quasdam fistulas
|
6.1
|
|
intra urbem inlicitas deprehendimus. extra urbem autem
|
7.1
|
|
propter pressuram librae, quom sit infra terram ad caput
|
|
|
pedibus quinquaginta, nullam accipit iniuriam.
|
|
|
Anioni veteri adscriptus est in commentariis modus
|
66.1.1
|
|
quinariarum mille quingentarum quadraginta unius. ad
|
2.1
|
|
caput inveni quattuor milia trecentas nonaginta octo
|
|
|
praeter eum modum qui in proprium ductum Tiburtium
|
|
|
derivatur: amplius, quam in commentariis est, quinariis
|
|
|
duobus milibus octingentis quinquaginta septem. eroga-
|
3.1
|
|
<ba>ntur antequam ad piscinam veniret quinariae ducentae
|
|
|
sexaginta duae. modus in piscina, qui per mensuras posi-
|
4.1
|
|
tas initur, efficit quinariarum duo milia trecentas sexa-
|
|
|
ginta duas. intercidebant ergo inter caput et piscinam
|
5.1
|
|
quinariae mille septingentae septuaginta quattuor. eroga-
|
6.1
|
|
bat post piscinam quinarias mille trecentas quadraginta
|
|
|
octo: amplius, quam in commentariis conceptionis modum
|
|
|
significari diximus, quinariis sexaginta novem: minus,
|
|
|
quam recipi in ductum post piscinam posuimus, quinariis
|
5
|
|
mille decem quattuor. summa quae inter caput et pisci-
|
7.1
|
|
nam et post piscinam intercidebat: quinariae duo milia
|
|
|
septingentae octoginta octo, quod errore mensurae fieri
|
|
|
suspicarer, nisi invenissem ubi averterentur.
|
|
|
Marciae in commentariis adscriptus est modus quina-
|
67.1.1
|
|
riarum duum milium centum sexaginta duarum. ad caput
|
2.1
|
|
mensus inveni quinarias quattuor milia sexcentas nona-
|
|
|
ginta: amplius, quam in commentariis est, quinariis du-
|
|
|
obus milibus quingentis viginti octo. erogabantur ante-
|
3.1
|
|
quam ad piscinam perveniret quinariae nonaginta quinque,
|
|
|
et dabantur in adiutorium Tepulae quinariae nonaginta
|
|
|
duae, item Anioni quinariae centum sexaginta quattuor.
|
|
|
summa quae erogabatur ante piscinam: quinariae tre-
|
4.1
|
|
centae quinquaginta una. modus qui in piscina mensuris
|
5.1
|
|
positis initur cum eo quod citra piscina<m> ductus eodem
|
|
|
canali in arcu<s> excipitur, efficit quinarias duo milia
|
|
|
nongentas quadraginta quattuor. summa quae aut ero-
|
6.1
|
|
gatur ante piscinam aut in arcus recipitur: quinariarum
|
|
|
tria milia ducentae nonaginta quinque: amplius, quam
|
|
|
in conceptis commentariorum positum est, quinariis mille
|
|
|
centum triginta tribus: minus, quam mensurae ad caput
|
5
|
|
actae efficiunt, quinariis mille trecentis nonaginta quin-
|
|
|
que. erogabat post piscinam quinarias mille octingentas
|
7.1
|
|
quadraginta: minus, quam in commentariis conceptionis
|
|
|
<modum> significari diximus, quinariis ducentis viginti
|
|
|
septem: minus, quam ex piscina in arcus recipiuntur,
|
|
|
sunt quinariae mille centum quattuor. summa utraque
|
8.1
|
|
quae intercidebat aut inter caput et piscinam aut post
|
|
|
piscinam: quinariarum duo milia ID, quas sicut in ceteris
|
|
|
pluribus locis intercipi deprehendimus. non enim eas
|
9.1
|
|
cessare manifestum est et ex hoc <et ex> eo quod <ad>
|
|
|
caput praeter eam mensuram, quam conprehendisse nos
|
|
|
capacitate ductus posuimus, effunduntur amplius trecen-
|
|
|
tae quinariae.
|
5
|
|
Tepulae in commentariis adscriptus est modus qui-
|
68.1.1
|
|
nariarum quadringentarum. huius aquae fontes nulli sunt:
|
2.1
|
|
venis quibusdam constabat, quae interceptae sunt in
|
|
|
Iulia. caput ergo eius observandum est a piscina Iuliae.
|
3.1
|
|
ex ea enim primum accipit quinarias centum nonaginta,
|
4.1
|
|
deinde statim ex Marcia quinarias nonaginta duas, prae-
|
|
|
terea ex Anione novo ad hortos Epaphroditianos quina-
|
|
|
rias centum sexaginta tres. fiunt omnes quinariae quadrin-
|
5.1
|
|
gentae quadraginta quinque: amplius, quam in commen-
|
|
|
tariis, quinariis quadraginta quinque, quae in erogatione
|
|
|
conparent.
|
|
|
Iuliae in commentariis adscriptus est modus quina-
|
69.1.1
|
|
riarum sexcentarum quadraginta novem. ad caput men-
|
2.1
|
|
sura iniri non potuit, quoniam ex pluribus adquisitionibus
|
|
|
constat, sed <ad> sextum ab urbe miliarium universa in
|
|
|
piscinam recipitur, ubi modus eius manifestis mensuris
|
|
|
efficit quinarias mille ducentas sex: amplius, quam in
|
5
|
|
commentariis, quinariis quingentis quinquaginta septem.
|
|
|
praeterea accipit prope urbem post hortos Pallantianos
|
3.1
|
|
ex Claudia quinarias centum sexaginta duas. est omne
|
4.1
|
|
Iuliae in acceptis: quinariae mille trecentae sexaginta
|
|
|
octo. ex eo dat in Tepulam quinarias centum nonaginta,
|
5.1
|
|
erogat suo nomine octingentas tres. fiunt quas erogat
|
6.1
|
|
quinariae nongentae nonaginta tres: amplius, quam in
|
|
|
commentariis habet, quinariis trecentis quadraginta
|
|
|
quattuor: minus, quam in piscina habere posuimus, du-
|
|
|
centis decem tribus, quas ipsas apud eos, qui sine bene-
|
5
|
|
ficiis principis usurpabant, deprehendimus.
|
|
|
Virgini in commentariis adscriptus est modus quina-
|
70.1.1
|
|
riarum sexcentarum quinquaginta duarum. huius men-
|
2.1
|
|
suram ad caput inveniri non potuit, quoniam ex pluribus
|
|
|
adquisitionibus constat et lenior rivo<m> intrat. prope
|
3.1
|
|
urbem tamen ad miliarium septimum in agro qui nunc
|
|
|
est Ceionii Commodi, ubi velociorem iam cursum habet,
|
|
|
mensuram egi quae efficit quinariarum duo milia quin-
|
|
|
gentas quattuor: amplius, quam in commentariis, qui-
|
5
|
|
nariis mille octingentis quinquaginta duabus. adprobatio
|
4.1
|
|
nostra expeditissima est; erogat enim omnes quas
|
|
|
mensura deprendimus, id est duo milia quingentas
|
|
|
quattuor.
|
|
|
Alsietinae conceptionis modus nec in commentariis
|
71.1.1
|
|
adscriptus est nec in re praesenti certus inveniri potuit,
|
|
|
cum ex lacu Alsietino et deinde circa Careias ex <S>aba-
|
|
|
tino <tantum accipiat> quantum aquarii tempera-
|
|
|
verunt. Alsietina erogat quinarias trecentas nonaginta
|
2.1
|
|
duas.
|
|
|
Claudia abundantior aliis maxime iniuriae exposita est.
|
72.1.1
|
|
in commentariis habet non plus quinariis duobus milibus
|
2.1
|
|
octingentis quinquaginta quinque, cum ad caput invene-
|
|
|
rim quinariarum quattuor milia sexcenta<s> septem:
|
|
|
amplius, quam in commentariis, mille septingentis quin-
|
|
|
quaginta duabus. adeo autem nostra certior est mensura,
|
3.1
|
|
ut ad septimum ab urbe miliarium in piscina, ubi indu-
|
|
|
bitatae mensurae sunt, inveniamus quinarias tria milia
|
|
|
trecenta<s> decem duas: plus, quam in commentariis,
|
|
|
quadringentis quinquaginta septem, quamvis et ex bene-
|
5
|
|
ficiis ante piscinam eroget et plurimum subtrahi depre-
|
|
|
henderimus ideoque minus inveniatur, quam re vera esse
|
|
|
debeat, quinariis mille ducentis nonaginta quinque. [et]
|
|
|
circa erogationem autem fraus adparet, quae neque ad
|
4.1
|
|
commentariorum fidem neque ad eas quas ad caput egi-
|
|
|
mus mensuras, neque ad illas saltem, <quae> ad piscinam
|
|
|
post tot iniurias <factae> sunt, convenit. sola<e> enim
|
5.1
|
|
quinariae mille septingentae quinquaginta erogantur:
|
|
|
minus, quam commentariorum ratio dat, quinariis mille
|
|
|
centum quinque: minus autem, quam mensurae ad caput
|
|
|
factae demonstraverunt, quinariis duobus milibus octin-
|
5
|
|
gentis quinquaginta septem: minus etiam, quam in
|
|
|
piscina invenitur, quinariis mille quingentis sexaginta
|
|
|
duabus. ideoque cum sincera in urbem proprio rivo per-
|
6.1
|
|
veniret, in urbe miscebatur cum Anione novo, ut con-
|
|
|
fusione facta et conceptio earum et erogatio esset obscu-
|
|
|
rior. quod si qui forte me adquisitionum mensuris blan-
|
7.1
|
|
diri putant, admonendi sunt adeo Curtium et Caerulum
|
|
|
fontes aquae Claudiae sufficere ad praestandas ductui
|
|
|
suo quinarias quas significavi quattuor milia sexcenta<s>
|
|
|
septem, ut praeterea mille sexcentae effundantur. nec
|
8.1
|
|
eo infitias quin ea quae superfluunt non sint proprie
|
|
|
horum fontium; capiuntur enim ex Augusta, quam in-
|
|
|
ventam in Marciae supplementum, dum illa non indiget,
|
|
|
adiecimus fontibus Claudiae, quamvis ne huius quidem
|
5
|
|
ductus omnem aquam recipiat.
|
|
|
Anio novus in commentariis habere ponebatur quina-
|
73.1.1
|
|
rias tria milia ducentas sexaginta tres. mensus ad caput
|
2.1
|
|
repperi quinarias quattuor milia septingentas triginta
|
|
|
octo: amplius, quam in conceptis commentariorum est,
|
|
|
quinariis mille quadringentis septuaginta quinque. qua-
|
3.1
|
|
rum adquisitionum non avide me amplecti quo alio mo-
|
|
|
do manifestius probem, quam quod in erogatione ipsorum
|
|
|
commentariorum maior pars earum continetur? erogantur
|
4.1
|
|
enim quinariarum quattuor milia ducentae undecim,
|
|
|
<cum>alioquin in eisdem commentariis inveniatur concep-
|
|
|
tio non amplius quam trium milium ducentarum sexa-
|
|
|
ginta trium. praeterea intercipi non tantum quingentas
|
5.1
|
|
viginti septem, quae inter mensuras nostras et erogatio-
|
|
|
nem intersunt, <sed> longe ampliorem modum deprendi.
|
|
|
ex quo adparet etiam exuberare conprehensam a nobis
|
6.1
|
|
mensuram, cuius rei ratio est, quod vis aquae rapacior, ut
|
|
|
ex largo et celeri flumine excepta, velocitate ipsa ampliat
|
|
|
modum.
|
|
|
Non dubito aliquos adnotaturos, quod longe maior
|
74.1.1
|
|
copia actis mensuris inventa sit, quam erat in commen-
|
|
|
tariis principum. cuius rei causa est error eorum, qui ab
|
2.1
|
|
initio parum diligenter uniuscuiusque fecerunt aestima-
|
|
|
tionem. ac ne metu aestatis aut siccitatum in tantum a
|
3.1
|
|
veritate eos recessisse credam, obstat illud quod ips<e
|
|
|
actis> mensuris Iulio mense hanc uniuscuiusque copiam,
|
|
|
quae supra scripta est, tota deinceps aestate durantem
|
|
|
exploravi. quaecumque tamen est causa quae praecedit,
|
4.1
|
|
illud utique detegitur, decem milia quinariarum inter-
|
|
|
cidisse, dum beneficia sua principes secundum modum
|
|
|
<in> commentariis adscriptum temperant. sequens di-
|
75.1.1
|
|
versitas est quod alius modus concipitur ad capita, alius
|
|
|
nec exiguo minor in piscinis, minimus deinde distribu-
|
|
|
tione continetur. cuius rei causa est fraus aquariorum,
|
2.1
|
|
quos aquas ex ductibus publicis in privatorum usus deri-
|
|
|
vare deprehendimus. sed et plerique possessorum, [e]
|
3.1
|
|
quorum agris aqua circumducitur, [unde] formas rivo-
|
|
|
rum perforant, unde fit ut ductus publici hominibus pri-
|
|
|
vatis vel ad hortorum <usum> itinera suspendant. ac de
|
76.1.1
|
|
vitiis eiusmodi nec plura nec melius dici possunt, quam a
|
|
|
Caelio Rufo dicta sunt in ea contione, cui titulus est "de
|
|
|
aquis". quae nunc nos omnia simili licentia usurpata
|
2.1
|
|
utinam non per offensas probaremus: inriguos agros,
|
|
|
tabernas, cenacula etiam, corruptelas denique omnes
|
|
|
perpetius salientibus instructas invenimus. nam quod
|
3.1
|
|
falsis titulis aliae pro aliis aquae erogabantur, etiam sunt
|
|
|
leviora ceteris vitia. inter ea tamen, quae emendationem
|
4.1
|
|
videbantur exigere, numerandum est, quod fere circa
|
|
|
montem Caelium et Aventinum accidit. qui colles, prius-
|
5.1
|
|
quam Claudia perduceretur, utebantur Marcia et Iulia.
|
|
|
sed postquam Nero imperator Claudiam opere arcuato
|
6.1
|
|
altius exceptam usque ad templum divi Claudii perduxit,
|
|
|
ut inde distribueretur, priores non ampliatae sed omissae
|
|
|
sunt. nulla enim castella adiecit, sed isdem usus est, quo-
|
7.1
|
|
rum quamvis mutata aqua vetus adpellatio mansit.
|
|
|
Satis iam de modo cuiusque et velut nova quadam
|
77.1.1
|
|
adquisitione aquarum et fraudibus et vitiis quae circa
|
|
|
ea erant dictum est. superest ut erogationem, quam con-
|
2.1
|
|
fertam et, ut sic dicam, in massa invenimus, immo etiam
|
|
|
falsis nominibus positam, per nomina aquarum, uti quae-
|
|
|
que se habet, et per regiones urbis digeramus. cuius
|
3.1
|
|
conprehensionem scio non ieiunam tantum sed etiam
|
|
|
perplexam videri posse. ponemus tamen quam brevissime,
|
4.1
|
|
ne quid velut formulae officii desit. iis quibus sufficiet
|
5.1
|
|
cognovisse summa, licebit transire leviora.
|
|
|
Fit ergo distributio quinariarum quattuordecim milium
|
78.1.1
|
|
decem et octo, ita ut quinariae DCCLXXI, quae ex qui-
|
|
|
busdam aquis in adiutorium aliarum dantur et bis in
|
|
|
speciem erogationis cadunt, semel in conputationem
|
|
|
veniant.
|
5
|
|
ex his dividuntur extra urbem quinariae quattuor milia
|
2.1
|
|
sexaginta tres:
|
|
|
ex quibus nomine Caesaris quinariae mille septingentae
|
|
|
decem et octo,
|
|
|
privatis quinariae ∞ ∞ CCCXXXXV.
|
5
|
|
reliquae intra urbem <novem> milia nongentae quinqua-
|
3.1
|
|
ginta quinque distribuebantur in castella ducenta quadra-
|
|
|
ginta septem:
|
|
|
<ex> quibus erogabantur sub nomine Caesaris quinariae
|
|
|
mille septingentae septem semis,
|
5
|
|
privatis quinariae tria milia octingentae quadraginta
|
|
|
septem,
|
|
|
usibus publicis quinariae quattuor milia quadringentae
|
|
|
una:
|
|
|
ex eo castris duo<devig>inti <qui>nariae ducenta<e>
|
10
|
|
septuaginta novem,
|
|
|
operibus publicis LXX<XX> quinque quinariae ∞ ∞ CCCI,
|
|
|
muneribus triginta novem quinariae CCCLXXXVI,
|
|
|
lacibus quingentis nonaginta uni quinariae ∞ trecenta<e>
|
|
|
triginta quinque.
|
15
|
|
sed et haec ipsa dispensatio per nomina aquarum et re-
|
4.1
|
|
giones urbis partienda est.
|
|
|
Ex quinariis ergo quattuordecim milibus decem et
|
79.1.1
|
|
octo, quam summam erogationibus omnium aquarum
|
|
|
seposuimus, dantur nomine Appiae extra urbem qui-
|
|
|
nariae tantummodo quinque, quoniam humilior <ori>tur
|
|
|
etiam <p>etitoribus.
|
5
|
|
reliquae quinariae sescentae nonaginta novem intra
|
2.1
|
|
urbem dividebantur per regiones secundam IIX VIIII
|
|
|
XI XII XIII XIIII in castella viginti:
|
|
|
ex quibus nomine Caesaris quinariae centum quinqua-
|
|
|
ginta una,
|
5
|
|
privatis quinariae centum nonaginta quattuor,
|
|
|
<usibus> publicis quinariae trecenta<e> quinquaginta
|
|
|
quattuor:
|
|
|
ex eo castris I quinariae quattuor,
|
|
|
operibus publicis quattuordecim quinariae centum viginti
|
10
|
|
tres,
|
|
|
muneri uni quinariae duo,
|
|
|
lacibus nonaginta duo quinariae ducentae viginti sex.
|
|
|
Anionis veteris erogabantur extra urbem
|
80.1.1
|
|
nomine Caesaris quinariae centum sexaginta novem,
|
|
|
privatis quinariae CCCCIIII.
|
|
|
reliquae quinariae mille quingentae octo semis intra urbem
|
2.1
|
|
dividebantur per regiones primam III IIII V VI VII VIII
|
|
|
VIIII XII XIIII in castella triginta quinque:
|
|
|
ex quibus nomine Caesaris quinariae sexaginta IV S,
|
|
|
privatis quinariae CCCCXC,
|
5
|
|
<usibus> publicis quinariae quingentae LII:
|
|
|
ex eo castris unis quinariae quinquaginta,
|
|
|
operibus publicis XIX quinariae centum nonaginta sex,
|
|
|
muneribus novem quinariae octoginta octo,
|
|
|
lacibus nonaginta quattuor quinariae ducentae decem et
|
10
|
|
octo.
|
|
|
Marciae erogabantur extra urbem
|
81.1.1
|
|
nomine Caesaris quinariae CCLXIS.
|
|
|
reliquae quinariae mille quadringentae septuaginta duae
|
2.1
|
|
intra urbem dividebantur per regiones primam tertiam
|
|
|
quartam V VI VII VIII VIIII X XIIII in castella quin-
|
|
|
quaginta unum:
|
|
|
ex quibus nomine Caesaris quinariae CXVI,
|
5
|
|
privatis quinariae quingentae quadraginta tres,
|
|
|
<usibus publicis quinariae XDI:
|
|
|
ex eo> castris IIII quinariae XLIIS,
|
|
|
operibus publicis quindecim quinariae XLI,
|
|
|
muneribus XII quinariae CIIII,
|
10
|
|
lacibus CXIII quinariae CCLVI.
|
|
|
Tepulae erogabantur extra urbem
|
82.1.1
|
|
nomine Caesaris quinariae LVIII,
|
|
|
privatis quinariae quinquaginta sex,
|
|
|
reliquae quinariae CCCXXXI intra urbem dividebantur
|
2.1
|
|
per regiones quartam V VI VII in castella XIIII:
|
|
|
ex quibus nomine Caesaris quinariae XXXIIII,
|
|
|
privatis quinariae CCXXXVII,
|
|
|
usibus publicis quinariae quinquaginta:
|
5
|
|
ex eo castris I quinariae duodecim,
|
|
|
operibus publicis III quinariae septem,
|
|
|
lacibus XIII quinariae XXXII.
|
|
|
Iulia fluebat extra urbem
|
83.1.1
|
|
nomine Caesaris quinariis LXXX quinque,
|
|
|
privatis quinariis CXXI.
|
|
|
reliquae quinariae quingentae quadraginta octo intra
|
2.1
|
|
urbem dividebantur per regiones secundam III V VI
|
|
|
VIII X XII in castella decem et septem:
|
|
|
ex quibus nomine Caesaris quinariae decem et octo,
|
|
|
<privatis quinariae CLXXXXVI>,
|
5
|
|
usibus publicis quinariae CCCLXXXIII:
|
|
|
ex eo castris <II> quinariae sexaginta novem,
|
|
|
operibus publicis <XI> quinariae CXXCI,
|
|
|
muneribus <III> quinariae sexaginta septem,
|
|
|
lacibus viginti octo quinariae sexaginta quinque.
|
10
|
|
Virginis nomine exibant extra urbem quinariae ducen-
|
84.1.1
|
|
tae. reliquae quinariae duo milia trecentae quattuor intra
|
2.1
|
|
urbem dividebantur per regiones septimam nonam quar-
|
|
|
ta<m> decimam in castella decem et octo:
|
|
|
ex quibus nomine Caesaris quinariae quingentae novem,
|
|
|
privatis quinariae CCCXXXVIII,
|
5
|
|
usibus publicis <quinariae> ∞ C<D>LVII:
|
|
|
ex eo muneribus II quinariae XXVI,
|
|
|
lacibus viginti quinque quinariae quinquaginta una,
|
|
|
operibus publicis sedecim quinariae ∞ CCCLXXX. in qui-
|
3.1
|
|
bus per se euripo, cui ipsa nomen dedit, quinariae CCCCLX.
|
|
|
Alsietinae quinariae trecenta<e> nonaginta duo. haec
|
85.1.1
|
|
tota extra urbem consumitur,
|
|
|
nomine Caesaris quinariae CC quinquaginta quattuor,
|
|
|
privatis quinariae centum triginta octo.
|
|
|
Claudia et Anio novus extra urbem proprio quaeque
|
86.1.1
|
|
rivo erogabantur, intra urbem confundebantur.
|
|
|
et Claudia quidem extra urbem dabat
|
2.1
|
|
nomine Caesaris quinarias CCXLVI,
|
|
|
privatis quinarias CCCCXXX novem;
|
|
|
Anio novus nomine Caesaris quinarias septingentas vi-
|
|
|
ginti octo. reliquae utriusque quinariae tria milia quadrin-
|
3.1
|
|
gentae nonaginta octo intra urbem dividebantur per
|
|
|
regiones urbis XIIII in castella nonaginta duo:
|
|
|
ex quibus nomine Caesaris quinariae octingentae XVI,
|
|
|
privatis quinariae ∞ <D> sexaginta septem,
|
5
|
|
usibus publicis quinariae ∞ <C>XV:
|
|
|
ex eo castris novem quinariae centum quadraginta novem,
|
|
|
operibus publicis decem et octo quinariae CCCLXXIIII,
|
|
|
muneribus XII quinariae centum septem,
|
|
|
lacibus <C>C viginti sex quinariae CCCCXXCV.
|
10
|
|
Haec copia aquarum ad Nervam imperatorem usque
|
87.1.1
|
|
conputata ad hunc modum discribebatur. nunc providen-
|
2.1
|
|
tia diligentissimi principis quicquid aut fraudibus aqua-
|
|
|
riorum intercapiebatur aut inertia pervertebat<ur>, quasi
|
|
|
nova inventione fontium adcrevit. ac prope duplicata
|
3.1
|
|
ubertas est et tam sedula deinde partitione distributa,
|
|
|
ut regionibus quibus singulae serviebant aquae plures
|
|
|
darentur, tamquam Caelio et Aventino in quos sola Clau-
|
|
|
dia per arcus Neronianos ducebatur, quo fiebat ut, quo-
|
5
|
|
tiens refectio aliqua intervenisset, celeberrimi colles siti-
|
|
|
rent. quibus nunc plures aquae, et in primis Marcia
|
4.1
|
|
reddita ampliore opere a S<p>e in Aventinum usque
|
|
|
perducitur. atque etiam omni parte urbis lacus tam novi
|
5.1
|
|
quam veteres plerique binos salientes diversarum aqua-
|
|
|
rum acceperunt, ut si casus alterutram inpedisset, altera
|
|
|
sufficiente non destitueretur usus. sentit hanc curam
|
88.1.1
|
|
imperatoris piissimi Nervae principis sui regina et domina
|
|
|
orbis in dies, quae terrarum dea consistit, cui par nihil
|
|
|
et nihil secundum, et magis sentiet salubritas eiusdem
|
|
|
aeternae urbis aucto castellorum, operum, munerum et
|
5
|
|
lacuum numero. nec minus ad privatos commodum ex
|
2.1
|
|
incremento beneficiorum eius diffunditur; illi quoque, qui
|
|
|
timidi inlicitam aquam ducebant, securi nunc ex bene-
|
|
|
ficiis fruuntur. ne pereuntes quidem aquae otiosae sunt:
|
3.1
|
|
ablatae causae gravioris caeli, munda viarum facies,
|
|
|
purior spiritus, quique apud veteres se<mper> urbi infa-
|
|
|
mis aer fuit est remotus. non praeterit me, deberi operi
|
4.1
|
|
novae erogationis ordinationem; sed haec cum incremento
|
|
|
adiuncserimus, intelligi oportet, non esse ea ponenda nisi
|
|
|
consummata fuerint. quid quod ne<c> hoc diligentiae
|
89.1.1
|
|
principis, quam exactissimam civibus suis praestat, suffi-
|
|
|
cit, parum praesidii<s> ac voluptatibus nostris contulisse
|
|
|
sese credentis, quod tantam copiam adiecit, nisi eam
|
|
|
ipsa<m> sinceriorem iocundioremque faciat? operae pre-
|
2.1
|
|
tium est ire per singula, per quae ille occurrendo vitiis
|
|
|
quarundam universis adiecit utilitatem. etenim quando
|
3.1
|
|
civitas nostra, cum vel exigui imbres supervenerant, non
|
|
|
turbulentas limosasque aquas habuit? nec quia haec
|
4.1
|
|
universis ab origine natura est, aut quia istud incommo-
|
|
|
dum sentire debea<n>t quae capiuntur ex fontibus, in
|
|
|
primis Marcia et Claudia ac reliquae, quarum splendor a
|
|
|
capite integer nihil aut minimum pluvia inquinatur si
|
5
|
|
p<l>utea extructa et obiecta sint. duae Aniensis minus
|
90.1.1
|
|
permanent limpidae, nam sumuntur ex flumine ac saepe
|
|
|
etiam sereno turbantur, quoniam Anio quamvis purissimo
|
|
|
defluens lacu mob<i>libus tamen cedentibus ripis aufert
|
|
|
aliquid quo turbetur, priusquam deveniat in rivos. quod
|
2.1
|
|
incommodum non solum hibernis ac vernis, sed etiam
|
|
|
aestivis imbribus sentit, quo tempore [exiit] gratior aqua-
|
|
|
rum sinceritas exigitur. et alter quidem ex his, id est Anio
|
91.1.1
|
|
vetus, cum plerisque libra sit inferior, incommodum intra
|
|
|
se tenet. novus autem Anio vitiabat ceteras; nam cum
|
2.1
|
|
editissimus veniat et in primis abundans, defectioni
|
|
|
aliarum succurrit. inperitia vero aquariorum deducentium
|
3.1
|
|
in alienos eum specus frequentius, quam explemento
|
|
|
opus erat, etiam sufficientes aquas inquinabat, maxime
|
|
|
Claudiam quae per multa milia passuum proprio ducta
|
|
|
rivo, Romae demum cum Anione permixta in hoc tempus
|
5
|
|
perdebat proprietatem. adeoque †obvenientibus non
|
4.1
|
|
succurrebatur, ut pleraeque accerserentur per impruden-
|
|
|
tiam non uti[n] dignum erat aquas partientium. Marciam
|
5.1
|
|
ipsam frigore et splendore gratissimam balneis ac fulloni-
|
|
|
bus et relatu quoque foedis ministeriis deprehendimus
|
|
|
servientem. omnes ergo discerni placuit, tum singulas
|
92.1.1
|
|
ita ordinari ut in primis Marcia potui tota serviret et
|
|
|
deinceps reliquae secundum suam quaeque qualitatem
|
|
|
aptis usibus adsignarentur, sic ut Anio vetus pluribus ex
|
|
|
causis, quo inferior excipitur, minus salubris in hortorum
|
5
|
|
rigationem atque in ipsius urbis sordidiora exiret ministe-
|
|
|
ria. nec satis fuit principi nostro ceterarum restituisse
|
93.1.1
|
|
copiam et gratiam; Anionis quoque novi vitia excludi
|
|
|
posse vidit. omisso enim flumine <aquam> repeti ex lacu
|
2.1
|
|
qui est super villam Neronianam Sublaquensem, ubi
|
|
|
limpidissima est, iussit. nam cum oriatur Anio supra
|
3.1
|
|
Trebam Augustam, seu quia per saxosos montes decurrit
|
|
|
pauci<ssim>is circa ipsum oppidum obiacentibus cultis,
|
|
|
seu quia lacuum altitudine[m] in quo<s> excipitur velut
|
|
|
defaecatur, inminentium quoque nemorum opacitate
|
5
|
|
inumbratus, frigidissimus simul ac splendidissimus eo
|
|
|
pervenit. haec tam felix proprietas aquae omnibus doti-
|
4.1
|
|
bus aequatura Marciam, copia vero superatura veniet in
|
|
|
locum deformis illius ac turbidae, novum auctorem impe-
|
|
|
ratorem Caesarem Nervam Traianum Augustum prae-
|
|
|
scribente titulo.
|
5
|
|
Sequitur ut indicemus quod ius ducendae tuendaeque
|
94.1.1
|
|
sit aquae, quorum alterum ad cohibendos intra modum
|
|
|
impetrati beneficii privatos, alterum ad ipsorum ductuum
|
|
|
pertinet tutelam. in quibus, dum altius repeto leges de
|
2.1
|
|
singulis <a>qui<s> lata<s>, quaedam apud veteres aliter
|
|
|
observata inveni. apud antiquos omnis aqua in usus pu-
|
3.1
|
|
blicos eroga<ba>tur et cautum ita fuit: "ne quis privatus
|
|
|
aliam <aquam> ducat, quam quae ex lacu humum acci-
|
|
|
dit"—haec enim sunt verba eius legis—id est quae ex
|
|
|
lacu abundavit; eam nos caducam vocamus. et haec ipsa
|
4.1
|
|
non in alium usum quam in balnearum aut fullonicarum
|
|
|
dabatur, eratque vectigalis statuta mercede quae in
|
|
|
publicum penderetur. ex quo manifestum est quanto
|
5.1
|
|
potior cura maioribus communium utilitatium quam
|
|
|
privatarum voluptatium fuerit, cum etiam ea aqua quam
|
|
|
privati ducebant ad usum publicum pertineret. aliquid
|
6.1
|
|
et in domos principum civitatis dabatur concedentibus
|
|
|
reliquis. ad quem autem magistratum ius dandae ven-
|
95.1.1
|
|
dendaeve aquae pertinuerit, in iis ipsis legibus variatur.
|
|
|
interdum enim ab aedilibus, interdum a censoribus
|
2.1
|
|
permissum invenio: sed adparet, quotiens in re publica
|
|
|
censores erant, ab illis potissimum petitum, cum ii non
|
|
|
erant, aedilium eam potestatem fuisse. tutelam autem
|
96.1.1
|
|
singularum aquarum locari solitam invenio positamque
|
|
|
redemptoribus necessitatem certum numerum circa duc-
|
|
|
tus extra urbem, certum in urbe servorum opificum ha-
|
|
|
bendi, et quidem ita ut nomina quoque eorum, quos
|
5
|
|
habituri essent in ministerio per quasque regiones, in
|
|
|
tabulas publicas deferrent; eorumque operum proban-
|
|
|
dorum curam fuisse penes censores aliquando et aediles,
|
|
|
interdum etiam quaestoribus eam provinciam obvenisse,
|
|
|
ut adparet ex S. C. quod factum est C. Licinio et <Q.>
|
10
|
|
Fabio cos. [censoribus]. quanto opere autem curae fuerit
|
97.1.1
|
|
ne quis violare ductus aquamve non concessam derivare
|
|
|
auderet, cum ex multis adparere posset, tum et ex hoc
|
|
|
quod Circus maximus ne diebus quidem ludorum circen-
|
|
|
sium nisi aedilium aut censorum permissu inrigabatur,
|
5
|
|
quod durasse etiam postquam res ad curatores transiit
|
2.1
|
|
sub Augusto, apud Ateium Capitonem legimus. agri vero,
|
3.1
|
|
qui aqua publica contra legem essent inrigati, publica-
|
|
|
bantur. mancipi etiam, si cum eo quem <constaret>
|
4.1
|
|
adversus legem fecisse, multa diceba[n]tur. in isdem legi-
|
5.1
|
|
bus adiectum est ita: "ne quis aquam oletato dolo malo,
|
|
|
ubi publice saliet. si quis oletarit, sestertiorum decem
|
6.1
|
|
milium multa esto." [oletato videtur esse olidam facito.]
|
7.1
|
|
cuius rei causa aediles curules iubebantur per vicos singu-
|
8.1
|
|
los ex iis qui in unoquoque vico habitarent praediave
|
|
|
haberent binos praeficere, quorum arbitratu aqua in
|
|
|
publico saliret. primus M. Agrippa post aedilitatem, quam
|
98.1.1
|
|
gessit consularis, operum suorum et munerum velut per-
|
|
|
petuus curator fuit. qui iam copia permittente discripsit,
|
2.1
|
|
quid aquarum publicis operibus, quid lacibus, quid pri-
|
|
|
vatis daretur. habuit et familiam propriam aquarum,
|
3.1
|
|
quae tueretur ductus atque castella et lacus. hanc Au-
|
99.1.1
|
|
gustus hereditate ab eo sibi relictam publicavit. post eum
|
2.1
|
|
Q. Aelio Tuberone Paulo Fabio Maximo cos. in re, quae
|
|
|
usque in id tempus quasi potestate acta certo iure
|
|
|
eguisse<t>, senatus consulta <f>acta sunt ac lex promul-
|
|
|
gata. Augustus quoque edicto conplexus est, quo iure
|
3.1
|
|
uterentur qui ex commentariis Agrippae aquas haberent,
|
|
|
tota re in sua beneficia translata. modulos etiam, de
|
4.1
|
|
quibus dictum est, constituit et rei continendae exercen-
|
|
|
daeque curatorem fecit Messalam Corvinum, cui adiutores
|
|
|
dati Postumius Sulpicius praetorius et Lucius Cominius
|
|
|
pedarius. insignia eis quasi magistratibus concessa, deque
|
5.1
|
|
eorum officio senatus consultum factum, quod infra
|
|
|
scriptum est. [S. C.]
|
|
|
"Quod Q. Aelius Tubero Paulus Fabius Maximus cos.
|
100.1.1
|
|
V. F. de iis qui curatores aquarum publicarum ex con-
|
|
|
sensu senatus a Caesare Augusto nominati essent ordi-
|
|
|
nandis, D. E. R. Q. F. P. D. E. R. I. C. placere huic ordi-
|
|
|
ni, eos qui aquis publicis praeessent, cum eius rei causa
|
5
|
|
extra urbem essent, lictores binos et servos publicos ter-
|
|
|
nos, architectos singulos et scribas et librarios, accensos
|
|
|
praeconesque totidem habere, quot habent ii per quos
|
|
|
frumentum plebei datur. cum autem in urbe eiusdem rei
|
2.1
|
|
causa aliquid agerent, ceteris apparitoribus isdem praeter-
|
|
|
quam lictoribus <uti>. utique quibus apparitoribus ex
|
3.1
|
|
hoc senatus consulto curatoribus aquarum uti liceret,
|
|
|
eos diebus decem proximis, quibus senatus consultum
|
|
|
factum esset, ad aerarium deferrent; quique ita delati
|
|
|
essent, iis praetoris aerarii mercede<m> cibaria, quanta
|
5
|
|
praefecti frumento dando dare deferreque solent, annua
|
|
|
darent et adtribuerent; isque eas pecunias sine fraude sua
|
|
|
facere liceret. utique tabulas, chartas ceteraque quae eius
|
4.1
|
|
curationis causa opus essent iis curatoribus praebenda
|
|
|
Q. Aelius Paulus Fabius cos. ambo alterve, si is videbitur,
|
|
|
adhibitis praetoribus qui aerario praesint, ea praebenda
|
|
|
locent. itemque cum viarum curatores [que] frumentique
|
101.1.1
|
|
parte quarta anni publico fung[eb]antur ministerio, ut
|
|
|
curatores aquarum iudiciis vacent privatis publicisque."
|
|
|
apparitores et ministeria, quamvis perseveret adhuc
|
2.1
|
|
aerarium in eos erogare, tamen esse curatorum videntur
|
|
|
desisse inertia ac segnitia non agentium officium. egressis
|
3.1
|
|
autem urbem dumtaxat agendae rei causa senatus praesto
|
|
|
esse lictores iusserat. nobis circumeuntibus rivos fides
|
4.1
|
|
nostra et auctoritas a principe data pro lictoribus erit.
|
|
|
Cum perduxerimus rem ad initium curatorum, non est
|
102.1.1
|
|
alienum subiungere qui post Messalam huic officio ad nos
|
|
|
usque praefuerint.
|
|
|
Messalae successit Planco et Silio cos. Ateius Capito.
|
2.1
|
|
Capitoni <C. Asinio Pollione> C. Antistio Vetere cos. Ta-
|
3.1
|
|
rius Rufus.
|
|
|
Tario [et] Ser<v>io Cornelio Cethego L. Visellio Varrone
|
4.1
|
|
consulibus M. Cocceius Nerva, divi Nervae avus, scientia
|
|
|
etiam iuris inlustris.
|
|
|
huic successit Fabio Persico L. Vitellio cos. C. Octavius
|
5.1
|
|
Laenas.
|
|
|
Laenati Aquila Iuliano et Nonio Asprenate consulibus
|
6.1
|
|
M. Porcius Cato.
|
|
|
huic successit post †quem Ser. Asinio Celere <Sex.> No-
|
7.1
|
|
nio Quintiliano consulibus A. Didius Gallus.
|
|
|
Gallo Q. Veranio et Pompeio Longo cos. Cn. Domitius
|
8.1
|
|
Afer.
|
|
|
Afro Nerone Claudio Caesare IIII et Cosso Cossi f. con-
|
9.1
|
|
sulibus L. Piso.
|
|
|
Pisoni Verginio Rufo et Memmio Regulo consulibus
|
10.1
|
|
Petronius Turpilianus.
|
|
|
Turpiliano Crasso Frugi et Laecanio Basso consulibus
|
11.1
|
|
P. Marius.
|
|
|
Mario Luccio Telesino et Suetonio Paulino cos. Fonteius
|
12.1
|
|
Agrippa.
|
|
|
Agrippae Silio et Galerio Trachalo cos. Albius Crispus.
|
13.1
|
|
Crispo Vespasiano III et Cocceio Nerva cos. Pompeius
|
14.1
|
|
Silvanus.
|
|
|
Silvano <Domitiano II> Valerio Messalino consulibus Tam-
|
15.1
|
|
pius Flavianus.
|
|
|
Flaviano Vespasiano V Tito III consulibus Acilius Aviola.
|
16.1
|
|
post quem imperatore Nerva III et Verginio Rufo III
|
17.1
|
|
consulibus ad nos cura translata est.
|
|
|
Nunc quae observare curator aquarum debeat et legem
|
103.1.1
|
|
senatusque consulta ad instruendum actum pertinentia
|
|
|
subiungam. circa ius ducendae aquae in privatis obser-
|
2.1
|
|
vanda sunt, ne quis sine litteris Caesaris, id est ne quis
|
|
|
aquam publicam non impetratam, et ne quis amplius
|
|
|
quam impetravit ducat. ita enim efficiemus ut modus,
|
3.1
|
|
quem adquiri diximus, possit ad novos salientes et ad
|
|
|
nova beneficia principis pertinere. in utroque autem
|
4.1
|
|
magna cura multiplici opponenda fraudi est: sollicite
|
|
|
subinde ductus extra urbem circumeundi ad recognoscen-
|
|
|
da beneficia; idem in castellis et salientibus publicis
|
|
|
faciendum, ut sine intermissione diebus <et noctibus>
|
5
|
|
aqua fluat. quod senatus quoque consulto facere curator
|
5.1
|
|
iubetur, cuius haec [quoque] verba sunt:
|
|
|
"<Quod Q.> Aelius Tubero Paulus Fabius Maximus
|
104.1.1
|
|
cos. V. F. de numero publicorum salientium qui in urbe
|
|
|
essent intraque aedificia urbi coniuncta, quos M. Agrippa
|
|
|
fecisset, Q. F. P. D. E. R. I. C. neque augeri placere nec
|
|
|
minui <numerum> publicorum salientium, quos nunc
|
5
|
|
<CV> esse retulerunt ii, quibus negotium a senatu est
|
|
|
imperatum ut inspicerent aquas publicas inirentque
|
|
|
numerum salientium publicorum. itemque placere cura-
|
2.1
|
|
tores aquarum, quos S. C. Caesar Augustus ex senatus
|
|
|
auctoritate nominavit, dare operam uti salientes publici
|
|
|
quam adsiduissime interdiu et noctu aquam in usum
|
|
|
populi funderent."
|
5
|
|
In hoc senatus consulto crediderim adnotandum quod
|
3.1
|
|
senatus tam augeri quam minui salientium publicorum
|
|
|
numerum vetuerit. id factum existimo, quia modus
|
4.1
|
|
aquarum quae is temporibus in urbem veniebant, ante-
|
|
|
quam Claudia et Anio novus perducerentur, maiorem
|
|
|
erogationem capere non videbatur. qui aquam in usus
|
105.1.1
|
|
privatos deducere volet, impetrare eam debebit et a
|
|
|
principe epistulam ad curatorem adferre; curator deinde
|
|
|
beneficio Caesaris praestare maturitatem et procuratorem
|
|
|
eiusdem officii libertum Caesaris protinus scribere. procu-
|
2.1
|
|
ratorem autem primus Ti. Claudius videtur admovisse,
|
|
|
postquam Anionem novum et Claudiam induxit. quid
|
3.1
|
|
contineat epistula, vilici<s> quoque fieri notum debet, ne
|
|
|
quando neglegentiam aut fraudem suam ignorantiae
|
|
|
colore defendant. procurator calicem eius moduli, qui
|
4.1
|
|
fuerit impetratus, adhibitis libratoribus signari cogitet,
|
|
|
diligenter intendat mensurarum quas supra diximus mo-
|
|
|
dum et positionis notitiam habeat, ne sit in arbitrio
|
|
|
libratorum, interdum maioris luminis, interdum minoris
|
5
|
|
pro gratia personarum calicem probare. sed nec statim
|
5.1
|
|
ab hoc liberum subiciendi qualemcumque plumbeam
|
|
|
fistulam permittatur arbitrium, verum eiusdem luminis
|
|
|
quo calix signatus est per pedes quinquaginta, sicut
|
|
|
senatus consulto quod subiectum est cavetur.
|
5
|
|
"Quod Q. Aelius Tubero Paulus Fabius Maximus cos.
|
106.1.1
|
|
V. F. quosdam privatos ex rivis publicis aquam ducere,
|
|
|
Q. D. E. R. F. P. D. E. R. I. C. ne cui privato aquam
|
|
|
ducere ex rivis publicis liceret, utique omnes ii quibus
|
|
|
aquae ducendae ius esset datum ex castellis ducerent,
|
5
|
|
animadverterentque curatores aquarum, quibus locis
|
|
|
intra extra urbem apte castella privati facere possent, ex
|
|
|
quibus aquam ducerent quam ex castello communem
|
|
|
accepissent a curatoribus aquarum. ne cui eorum quibus
|
2.1
|
|
aqua daretur publica ius esset, intra quinquaginta pedes
|
|
|
eius castelli, ex quo aquam ducerent, laxiorem fistulam
|
|
|
subicere quam †quinariam."
|
|
|
In hoc S. C. dignum adnotatione est, quod aquam non
|
3.1
|
|
nisi ex castello duci permittit, ne aut rivi aut fistulae pu-
|
|
|
blicae frequenter lacerentur. ius impetratae aquae neque
|
107.1.1
|
|
heredem neque emptorem neque ullum novum dominum
|
|
|
praediorum sequitur. balneis quae publice lavarent privi-
|
2.1
|
|
legium antiquitus concedebatur, ut semel data aqua
|
|
|
perpetuo maneret. sic ex veteribus senatus consultis
|
3.1
|
|
cognoscimus, ex quibus unum subieci. nunc omnis aquae
|
|
|
cum possessore instauratur beneficium.
|
|
|
"Quod Q. Aelius Tubero Paulus Fabius Maximus cos.
|
108.1.1
|
|
V. F. constitui oportere, quo iure intra extraque urbem
|
|
|
ducerent aquas, quibus adtributae essent, Q. D. E.
|
|
|
R. F. P. D. <E. R.> I. <C.> uti usque eo maneret adtri-
|
|
|
butio aquarum, exceptis quae in usum balinearum essent
|
5
|
|
datae aut haustus nomine, quoad idem domini possiderent
|
|
|
id solum, in quod accepissent aquam."
|
|
|
Cum vacare aliquae coeperunt aquae, adnuntiatur et
|
109.1.1
|
|
in commentarios redigitur, qui respiciuntur ut petitoribus
|
|
|
ex vacuis dari possint. has aquas statim intercipere sole-
|
2.1
|
|
bant, ut medio tempore venderent aut possessoribus
|
|
|
praediorum aut aliis etiam. humanius [etiam] visum est
|
3.1
|
|
principi nostro, ne praedia subito destituerentur, triginta
|
|
|
dierum spatium indulgeri, intra quod ii ad quos res perti-
|
|
|
neret * * * . de aqua in praedia sociorum data nihil
|
4.1
|
|
constitutum invenio. perinde tamen observatur ac iure
|
5.1
|
|
cautum, ut dum quis ex iis qui communiter impetrave-
|
|
|
runt superesset, totus modus praediis adsignatus flueret
|
|
|
et tunc demum renovaretur beneficium, cum desisset
|
|
|
quisque ex iis quibus datum erat possidere. impetratam
|
6.1
|
|
aquam alio, quam in ea praedia in quae data erit, aut ex
|
|
|
alio castello, quam ex quo epistula principis continebit,
|
|
|
duci palamst non oportere; sed et mandatis prohibetur.
|
|
|
impetrantur autem et eae aquae quae caducae vocantur,
|
110.1.1
|
|
id est quae aut ex castellis aut ex manationibus fistu-
|
|
|
larum <effluunt>, quod beneficium a principibus parcis-
|
|
|
sime tribui solitum. sed fraudibus aquariorum obnoxium
|
2.1
|
|
est, quibus prohibendis quanta cura debeatur, ex capite
|
|
|
mandatorum manifestum erit quod subieci.
|
|
|
"Caducam neminem volo ducere nisi qui meo beneficio
|
111.1.1
|
|
aut priorum principum habent. nam necesse est ex
|
2.1
|
|
castellis aliquam partem aquae effluere, cum hoc pertineat
|
|
|
non solum ad urbis nostrae salubritatem, sed etiam ad
|
|
|
utilitatem cloacarum abluendarum".
|
|
|
Explicitis quae ad ordinationem aquarum privati usus
|
112.1.1
|
|
pertinebant, non ab re est quaedam ex iis, quibus circum-
|
|
|
scribi saluberrimas constitutiones in ipso actu deprehen-
|
|
|
dimus, exempli causa attingere. ampliores quosdam cali-
|
2.1
|
|
ces, quam impetrati erant, positos in plerisque castellis
|
|
|
inveni et ex iis aliquos ne signatos quidem. quotiens
|
3.1
|
|
autem signatus calix excedit legitimam mensuram, am-
|
|
|
bitio procuratoris qui eum signavit detegitur. cum vero
|
4.1
|
|
ne signatus quidem est, manifesta culpa omnium, maxime
|
|
|
accipientis, deprehenditur, deinde vilici. in quibusdam,
|
5.1
|
|
cum calices legitimae mensurae signati essent, statim
|
|
|
amplioris moduli fistulae subiectae fuerunt, unde acci-
|
|
|
derat ut aqua non per legitimum spatium coercita, sed
|
|
|
per brevis angustias expressa facile laxiorem in proximo
|
5
|
|
fistulam inpleret. ideoque illud adhuc, quotiens signatur
|
6.1
|
|
calix, diligentiae adiciendum est, ut fistulae quoque
|
|
|
proxumae per spatium, quod S. C. conprehensum dixi-
|
|
|
mus, signentur. ita demum enim vilicus cum scierit non
|
7.1
|
|
aliter quam signatas conlocari debere, omni carebit
|
|
|
excusatione. circa conlocandos quoque calices observari
|
113.1.1
|
|
oportet ut ad lineam ordinentur nec alterius inferior ca-
|
|
|
lix, alterius superior ponatur. inferior plus trahit; su-
|
2.1
|
|
perior, quia cursus aquae ab inferiore rapitur, minus du-
|
|
|
cit. in quorumdam fistulis ne calices quidem positi fuerunt.
|
3.1
|
|
hae fistulae solutae vocantur et, ut aquario libuit, laxan-
|
4.1
|
|
tur vel coartantur. adhuc illa aquariorum intolerabilis
|
114.1.1
|
|
fraus est: translata in novum possessorem aqua foramen
|
|
|
novum castello inponunt, vetus relinquunt quo venalem
|
|
|
extrahunt aquam. in primis ergo hoc quoque emendan-
|
2.1
|
|
dum curatori crediderim. non enim solum ad ipsarum
|
3.1
|
|
aquarum custodiam, sed etiam ad castelli tutelam perti-
|
|
|
net, quod subinde et sine causa foratum vitiatur. etiam
|
115.1.1
|
|
ille aquariorum tollendus est reditus, quem vocant punc-
|
|
|
ta. longa ac diversa sunt spatia, per quae fistulae tota
|
2.1
|
|
meant urbe latentes sub silice. has comperi per eum qui
|
3.1
|
|
adpellabatur a punctis passim convulneratas omnibus in
|
|
|
transitu negotiationibus praebuisse peculiaribus fistulis
|
|
|
aquam, quo efficiebatur ut exiguus modus ad usus publi-
|
|
|
cos perveniret. quantum ex hoc modo aquae ser<i>vatum
|
4.1
|
|
sit, aestimo ex eo quod aliquantum plumbi sublati<s>
|
|
|
eiusmodi ramis redactum est.
|
|
|
Superest tutela ductuum, de qua priusquam dicere
|
116.1.1
|
|
incipiam, pauca de familia quae huius rei causa parata
|
|
|
est explicanda sunt. <propriae aquarum> familiae sunt
|
2.1
|
|
duae, altera publica, altera Caesaris. publica est antiquior,
|
3.1
|
|
quam ab Agrippa relictam Augusto et ab eo publicatam
|
|
|
diximus; habet homines circiter ducentos quadraginta.
|
|
|
Caesaris familiae numerus est quadringentorum sexaginta,
|
4.1
|
|
quam Claudius cum aquas in urbem perduceret constituit.
|
|
|
utraque autem familia in aliquot ministeriorum species
|
117.1.1
|
|
diducitur: vilicos, castellarios, circitores, silicarios, tecto-
|
|
|
res aliosque opifices. ex his aliquos extra urbem esse opor-
|
2.1
|
|
tet ad ea quae non sunt magnae molitionis, maturum
|
|
|
tamen auxilium videntur exigere. homines in urbe circa
|
3.1
|
|
castellorum et munerum stationes opera quaeque urge-
|
|
|
bunt, in primis ad subitos casus, ut ex conpluribus re-
|
|
|
gionibus, in quam necessitas incubuerit, converti possit
|
|
|
praesidium aquarum abundantium. tam amplum nume-
|
4.1
|
|
rum utriusque familiae solitum ambitione aut negligentia
|
|
|
praepositorum in privata opera diduci revocare ad ali-
|
|
|
quam disciplinam et publica ministeria ita instituimus,
|
|
|
ut pridie quid esset actura dictaremus et quid quoque die
|
5
|
|
egisset actis conprehenderetur. commoda publicae fami-
|
118.1.1
|
|
liae ex aerario dantur, quod inpendium exoneratur vecti-
|
|
|
galium reditu ad ius aquarum pertinentium. ea consta<n>t
|
2.1
|
|
ex locis aedificiisve quae sunt circa ductus aut castella
|
|
|
aut munera aut lacus. quem reditum prope sestertiorum
|
3.1
|
|
ducentorum quinquaginta milium alien<a>tum ac vagum,
|
|
|
proximis vero temporibus in Domitiani loculos conversum
|
|
|
iustitia divi Nervae populo restituit, nostra sedulitas ad
|
|
|
certam regulam redegit, ut constarent quae essent ad hoc
|
5
|
|
vectigal pertinentia loca. Caesaris familia ex fisco accipit
|
4.1
|
|
commoda, unde et omne plumbum et omnes inpensae ad
|
|
|
ductus et castella et lacus pertinentes erogantur.
|
|
|
Quoniam quae videbantur ad familiam pertinere ex-
|
119.1.1
|
|
posuimus, ad tutelam ductuum sicut promiseram diver-
|
|
|
temus, rem enixiore cura dignam, cum magnitudinis
|
|
|
Romani imperii vel praecipuum si<n>t indicium. multa
|
2.1
|
|
atque ampla opera subinde nascuntur, quibus ante succurri
|
|
|
debet quam magno auxilio egere incipiant, plerumque
|
|
|
tamen prudenti temperamento festinanda, quia non
|
|
|
semper opus aut facere aut ampliare quaerentibus cre-
|
5
|
|
dendum est. ideoque non solum scientia peritorum sed et
|
3.1
|
|
proprio usu curator instructus esse debet, nec suae tan-
|
|
|
tum stationis architectis uti, sed plurium advocare non
|
|
|
minus fidem quam subtilitatem, ut aestimet quae reprae-
|
|
|
sentanda, quae differenda sint, et rursus quae per redemp-
|
5
|
|
tores effici debeant, quae per domesticos artifices. nas-
|
120.1.1
|
|
cuntur opera ex his causis: aut vetustate corrumpitur
|
|
|
quid aut inpotentia possessorum aut vi tempestatium aut
|
|
|
culpa male facti operis, quod saepius accidit in recentibus.
|
|
|
fere aut vetustate aut vi <tempestatium> partes duc-
|
121.1.1
|
|
tuum laborant quae arcuationibus sustinentur aut mon-
|
|
|
tium lateribus adplicatae sunt, et ex arcuationibus ea<e>
|
|
|
quae per flumen traiciuntur. ideoque haec opera solli-
|
2.1
|
|
cita festinatione explicanda sunt. minus iniuriae sub-
|
3.1
|
|
iacent subterranea nec gelicidiis nec caloribus exposita.
|
|
|
vitia autem eiusmodi sunt, ut aut non interpellato cursu
|
4.1
|
|
subveniatur eis, aut emendari nisi averso non possint,
|
|
|
sicut ea quae in ipso alveo fieri necesse est. haec duplici
|
122.1.1
|
|
ex causa nascuntur: aut enim limo concrescente, qui inter-
|
|
|
dum in crustam indurescit, iter aquae coartatur, aut
|
|
|
tectoria corrumpuntur, unde fiunt manationes quibus
|
|
|
necesse est latera rivorum et substructiones vitiari. pilae
|
2.1
|
|
quoque ipsae tofo extructae sub tam magno onere la-
|
|
|
buntur. refici quae circa alveos rivorum sunt aestate non
|
3.1
|
|
debent, ne intermittatur usus tempore quo praecipue
|
|
|
desideratur, sed vere vel autumno et maxima cum festi-
|
|
|
natione, ut scilicet ante praeparatis omnibus quam pau-
|
|
|
cissimis diebus rivi cessent. neminem fugit, per singulos
|
5
|
|
ductus hoc esse faciendum, ne, si plures pariter avertantur,
|
|
|
desit aqua civitati. ea quae non interpellato aquae cursu
|
123.1.1
|
|
effici debent, maxime structura constant, quam et suis
|
|
|
temporibus et fidelem fieri oportet. idoneum structurae
|
2.1
|
|
tempus est a Kalendis Aprilibus in Kalendas Novembres
|
|
|
ita ut optimum sit intermittere eam partem aestatis
|
|
|
quae nimiis caloribus incandescit, quia temperamento
|
|
|
caeli opus est, ut ex commodo structura conbibat et in
|
5
|
|
unitate<m> conroboretur; non minus autem quam sol
|
|
|
acrior gelatio praecipit materiam. nec ullum opus dili-
|
3.1
|
|
gentiorem poscit curam quam quod aquae obstaturum
|
|
|
est; fides itaque eius per singula secundum legem notam
|
|
|
omnibus sed a paucis observatam exigenda est. illud nulli
|
124.1.1
|
|
dubium esse crediderim, proximos ductus, id est qui a
|
|
|
septimo miliario lapide quadrato consistunt, maxime
|
|
|
custodiendos, quoniam et amplissimi operis sunt et
|
|
|
plures aquas singuli sustinent. quos si necesse fuerit inter-
|
2.1
|
|
rumpere, maiorem partem aquarum urbis destitue<n>t.
|
|
|
remedia tamen sunt et huius <modi> difficultatibus: in-
|
3.1
|
|
choatum excitatur ad libram deficientis, alveus vero
|
|
|
plumbatis canalibus per spatium interrupti ductus rursus
|
|
|
continuatur. porro quoniam fere omnes specus per pri-
|
4.1
|
|
vatorum agros derecti erant et difficilis videbatur futurae
|
|
|
inpensae praeparatio, nisi aliqua iuris constitutione
|
|
|
succurreretur, simul ne accessu ad reficiendos rivos re-
|
|
|
demptores a possessoribus prohiberentur, S. C. factum est
|
5
|
|
quod subieci.
|
|
|
"Quod Q. Aelius Tubero Paulus Fabius Maximus cos.
|
125.1.1
|
|
V. F. de rivis, specibus, fornicibus <a>quae Iuliae, Marciae,
|
|
|
Appiae, Tepulae, Anienis reficiendis, Q. D. E. R. F. P. D.
|
|
|
E. R. I. C. uti cum ii rivi, <specus>, fornices, quos Au-
|
|
|
gustus Caesar se refecturum impensa sua pollicitus se-
|
5
|
|
natui est, reficerentur, ex agris privatorum terram, limum,
|
|
|
lapidem, testam, harenam, ligna ceteraque quibus ad
|
|
|
eam rem opus esset, unde quaeque eorum proxime sine
|
|
|
iniuria privatorum tolli, sumi, portari possint, viri <boni>
|
|
|
arbitratu aestimata darentur, tollerentur, sumerentur,
|
10
|
|
exportarentur; et ad eas res omnes exportandas earumque
|
|
|
rerum reficiendarum causa, quotiens opus esset, per agros
|
|
|
privatorum sine iniuria eorum itinera, actus paterent,
|
|
|
darentur." plerumque autem vitia oriuntur ex inpotentia
|
126.1.1
|
|
possessorum, qui pluribus modis rivos violant. primum
|
2.1
|
|
enim spatia, quae circa ductus aquarum ex S. C. vacare
|
|
|
debent, aut aedificiis aut arboribus occupant. arbores
|
3.1
|
|
magis nocent, quarum radicibus et concamerationes et
|
|
|
latera solvuntur. dein vicinales vias agrestesque per
|
4.1
|
|
ipsas formas derigunt. novissime aditus ad tutelam prae-
|
5.1
|
|
cludunt. quae omnia S. C. quod subieci provisa sunt.
|
6.1
|
|
"Quod Q. Aelius Tubero Paulus Fabius Maximus
|
127.1.1
|
|
cos. V. F. aquarum, quae in urbem venirent, itinera
|
|
|
occupari monumentis et aedificiis et arboribus conseri,
|
|
|
Q. F. P. D. E. R. I. C. cum ad reficiendos rivos specusque
|
|
|
iter aquae et opera publica corrumpantur, placere circa
|
5
|
|
fontes et fornices et muros utraque ex parte vacuos qui-
|
|
|
nos denos pedes patere, et circa rivos qui sub terra essent
|
|
|
et specus intra urbem et extra urbem continentia aedificia
|
|
|
utraque ex parte quinos pedes vacuos relinqui ita ut neque
|
|
|
monumentum in is locis neque aedificium post hoc tem-
|
10
|
|
pus ponere neque conserere arbores liceret; si quae nunc
|
|
|
essent arbores intra id spatium, exciderentur praeterquam
|
|
|
si quae villae continentes et inclusae aedificiis essent. si
|
2.1
|
|
quis adversus ea conmiserit, in singulas res poena HS
|
|
|
dena milia essent, ex quibus pars dimidia praemium
|
|
|
accusatori daretur, cuius opera maxime convictus esset
|
|
|
qui adversus hoc S. C. conmisisset, pars autem dimidia
|
5
|
|
in aerarium redigeretur. deque ea re iudicarent cognosce-
|
3.1
|
|
rentque curatores aquarum."
|
|
|
Posset hoc S. C. aequissimum videri, etiam <si> ex re
|
128.1.1
|
|
tantum publicae utilitatis ea spatia vindicarentur, multo
|
|
|
magis cum maiores nostri admirabili aequitate ne ea qui-
|
|
|
dem eripuerint privatis quae ad <com>modum publicum
|
|
|
pertinebant, sed cum aquas perducerent, si difficilior
|
5
|
|
possessor in parte vendunda fuerat, pro toto agro pecu-
|
|
|
niam intulerint et post determinata necessaria loca rursus
|
|
|
eum agrum vendiderint, ut in suis finibus proprium ius
|
|
|
<tam> res publica quam privata haberent. plerique tamen
|
2.1
|
|
non contenti occupasse fines, ipsis ductibus manus adtule-
|
|
|
runt per suffossa latera passim cursus * * * ius aqua-
|
|
|
rum impetratum habent, quam ii qui quantulumcumque
|
|
|
beneficii <impetrandi> occasione ad expugnandos * * *
|
5
|
|
<duct>uum abutuntur. quid porro fieret, si non universa ista
|
3.1
|
|
diligentissima lege prohiberentur poenaque non mediocris
|
|
|
contumacibus intentaretur? quare subscripsi verba legis.
|
4.1
|
|
"T. Quin<c>tius Crispinus consul populum iure rogavit
|
129.1.1
|
|
populusque iure scivit in foro pro rostris aedis divi Iulii
|
|
|
p. K. Iulias. tribus Sergia principium fuit. pro tribu[s]
|
2,3.1
|
|
Sex. * * * L. f. Virro <primus scivit>. quicumque post
|
4.1
|
|
hanc legem rogatam rivos, specus, fornices, fistulas, tu-
|
|
|
bulos, castella, lacus aquarum publicarum, quae ad urbem
|
|
|
ducuntur, sciens dolo malo foraverit, ruperit, foranda rum-
|
|
|
pendave curaverit peiorave fecerit, quo minus eae aquae
|
5
|
|
earumve quae qu<e>a<t> in urbem Romam ire, cadere,
|
|
|
fluere, pervenire, duci, quove minus in urbe Roma et in
|
|
|
iis locis, aedificiis, quae urbi continentia sunt, erunt, in
|
|
|
is hortis, praediis, locis, quorum hortorum, praediorum,
|
|
|
locorum dominis possessoribus U. F. aqua data vel adtri-
|
10
|
|
buta est vel erit, saliat, distribuatur, dividatur, in castella,
|
|
|
lacus inmittatur, is populo Romano <HS> centum milia
|
|
|
dare damnas esto. et qui clam quid eorum ita fecerit, id
|
5.1
|
|
omne sarcire, reficere, restituere, aedificare, ponere et
|
|
|
celere demolire damnas esto sine dolo malo; <e>aque
|
|
|
omnia ita ut coercenda multa dicenda sunt, quicumque
|
|
|
curator aquarum est, erit, si curator aquarum nemo erit,
|
5
|
|
tum is praetor qui inter cives et peregrinos ius dicet,
|
|
|
multa[m], pignoribus cogito, exercito, eique curatori aut,
|
|
|
si curator non erit, tum ei praetori eo nomine cogendi,
|
|
|
pignoris capiendi ius potestasque esto. si quid eorum ser-
|
6.1
|
|
vus fecerit, dominus eius HS centum milia populo
|
|
|
D. D. E. si quis <locus> circa rivos, specus, fornices,
|
7.1
|
|
fistulas, tubulos, castella, lacus aquarum publicarum,
|
|
|
quae ad urbem Romam ducuntur et ducentur, terminatus
|
|
|
est et erit, neve quis in eo loco post hanc legem rogatam
|
|
|
quid obponito, molito, obsaepito, figito, statuito, ponito,
|
5
|
|
conlocato, arato, serito, neve in eum quid inmittito,
|
|
|
praeterquam rerum faciendarum reponendarum causa,
|
|
|
[praeterquam] quod hac lege licebit, oportebit. qui ad-
|
8.1
|
|
versus ea quid fecerit, et adversus eum siremps lex, ius
|
|
|
causaque omnium rerum omnibusque esto, atque uti esset
|
|
|
esseve oporteret, si is adversus hanc legem rivum, specum
|
|
|
rupisset forassetve. quo minus in eo loco pascere, herbam,
|
9.1
|
|
fenum secare, sentes * * * curatores
|
|
|
aquarum, qui nunc sunt quique erunt, * * * circa fontes
|
|
|
et fornices et muros et rivos et specus terminatus est,
|
|
|
arbores, vites, vepres, sentes, ripae, maceria<e>, salicta,
|
5
|
|
harundineta tollantur, excidantur, effodiantur, excodi-
|
|
|
centur, uti quod recte factum esse volet; eoque nomine
|
|
|
iis pignoris capio, multae dictio coercitioque esto; idque
|
|
|
iis sine fraude sua facere licet<o>, ius potestasque esto.
|
|
|
* * * quo minus vites, arbores, quae villis,
|
10.1
|
|
aedificiis maceriisve inclusae sunt, maceriae, quas cura-
|
|
|
tores aquarum causa cognita ne demolirentur dominis
|
|
|
permiserunt, quibus inscripta insculptave essent ipsorum
|
|
|
qui permisissent curatorum nomina, maneant, hac lege
|
5
|
|
nihilum rogat[i]o. quo minus ex iis fontibus, rivis, speci-
|
11.1
|
|
bus, fornicibus aquam sumere, haurire iis, quibuscumque
|
|
|
curatores aquarum permiserunt, permiserint, praeter-
|
|
|
quam rota, calice, machina licea<t>, dum ne qui puteus
|
|
|
neque foramen novum fiat, eius hac lege nihilum rogato."
|
5
|
|
Utilissimae legis contemptores non negaverim dignos
|
130.1.1
|
|
poena quae intenditur, sed neglegentia longi temporis
|
|
|
deceptos leniter revocari oportuit. itaque sedulo labo-
|
2.1
|
|
ravimus ut, quantum in nobis fuit, etiam ignorarentur qui
|
|
|
erraverant. is vero, qui admoniti ad indulgentiam impe-
|
3.1
|
|
ratoris decucurrerunt, possumus videri causa impetrati
|
|
|
beneficii fuisse. in reliquo<m> vero opto ne executio legis
|
4.1
|
|
necessaria sit, cum officii fidem etiam per offensas tueri
|
|
|
praestit<er>it.
|
|
