• Quintus Asconius Pedianus, Pro Milone 26.1

• Betacode

• Previous
• Next
• • 
  • 

PRO MILONE
<Orationem> hanc dixit Cn. Pompeio iii cos. a. d. vii	26.1
Id. April. Quod iudicium cum ageretur, exercitum in foro
et in omnibus templis quae circum forum sunt collocatum
a Cn. Pompeio fuisse <non> tantum ex oratione et annalibus,
sed etiam ex libro apparet qui Ciceronis nomine inscribitur	5
de optimo genere oratorum.
ARGVMENTVM HOC EST
<T.> Annius Milo et P. Plautius Hypsaeus et Q. Metellus	8
Scipio consulatum petierunt non solum largitione palam
profusa sed etiam factionibus armatorum succincti. Miloni	10
et Clodio summae erant inimicitiae, quod et Milo Ciceronis
erat amicissimus in reducendoque eo enixe operam tr. pl.
dederat, et P. Clodius restituto quoque Ciceroni erat
infestissimus ideoque summe studebat Hypsaeo et Scipioni
contra Milonem. Ac saepe inter se Milo et Clodius cum	15
suis factionibus Romae depugnaverant: et erant uterque
audacia pares, sed Milo pro melioribus partibus stabat.
Praeterea in eundem annum consulatum Milo, Clodius
praeturam petebat, quam debilem futuram consule Milone
intellegebat. Deinde cum diu tracta essent comitia	20
consularia perficique ob eas ipsas perditas candidatorum	27.1
contentiones non possent, et ob id mense Ianuario
nulli dum neque consules neque praetores essent tra-
hereturque dies eodem quo antea modo—cum Milo
quam primum comitia confici vellet confideretque cum	5
bonorum studiis, quod obsistebat Clodio, tum etiam populo
propter effusas largitiones impensasque ludorum scaeni-
corum ac gladiatorii muneris maximas, in quas tria patri-
monia effudisse eum Cicero significat; competitores eius
trahere vellent, ideoque Pompeius gener Scipionis et	10
T. Munatius tribunus plebis referri ad senatum de patriciis
convocandis qui interregem proderent non essent passi,
cum interregem prodere stata res esset—: a. d. xiii Kal.
Febr.—Acta etenim magis sequenda et ipsam orationem,
quae Actis congruit, puto quam Fenestellam qui a. d. xiiii	15
Kal. Febr. tradit—Milo Lanuvium, ex quo erat municipio et
ubi tum dictator, profectus est ad flaminem prodendum po-
stera die. Occurrit ei circa horam nonam Clodius paulo ultra
Bovillas, rediens ab Aricia, prope eum locum in quo Bonae
Deae sacellum est; erat autem allocutus decuriones Arici-	20
norum. Vehebatur Clodius equo; servi xxx fere expediti,
ut illo tempore mos erat iter facientibus, gladiis cincti
sequebantur. Erant cum Clodio praeterea tres comites
eius, ex quibus eques Romanus unus C. Causinius Schola,
duo de plebe noti homines P. Pomponius, <C. Clodius>.	25
Milo raeda vehebatur cum uxore Fausta, filia L. Sullae
dictatoris, et M. Fufio familiari suo. Sequebatur eos
magnum servorum agmen, inter quos gladiatores quoque	28.1
erant, ex quibus duo noti Eudamus et Birria. Ii in ultimo
agmine tardius euntes cum servis P. Clodi rixam commi-
serunt. Ad quem tumultum cum respexisset Clodius
minitabundus, umerum eius Birria rumpia traiecit. Inde	5
cum orta esset pugna, plures Miloniani accurrerunt.
Clodius vulneratus in tabernam proximam <in> Bovillano
delatus est. Milo ut cognovit vulneratum Clodium, cum
sibi periculosius illud etiam vivo eo futurum intellegeret,
occiso autem magnum solacium esset habiturus, etiam si	10
subeunda esset poena, exturbari taberna iussit. Fuit ante-
signanus servorum eius M. Saufeius. Atque ita Clodius
latens extractus est multisque vulneribus confectus. Cadaver
eius in via relictum, quia servi Clodi aut occisi erant aut
graviter saucii latebant, Sex. Teidius senator, qui forte ex	15
rure in urbem revertebatur, sustulit et lectica sua Romam
ferri iussit; ipse rursus eodem unde erat egressus <se> recepit.
Perlatum est corpus Clodi ante primam noctis horam,
infimaeque plebis et servorum maxima multitudo magno
luctu corpus in atrio domus positum circumstetit. Augebat	20
autem facti invidiam uxor Clodi Fulvia quae cum effusa
lamentatione vulnera eius ostendebat. Maior postera die
luce prima multitudo eiusdem generis confluxit, complures-
que noti homines visi sunt. Erat domus Clodi ante
paucos menses empta de M. Scauro in Palatio: eodem	25
<T.> Munatius Plancus, frater L. Planci oratoris, et Q.
Pompeius Rufus, Sullae dictatoris ex filia nepos, tribuni
plebis accurrerunt: eisque hortantibus vulgus imperitum
corpus nudum ac calcatum, sicut in lecto erat positum, ut
vulnera videri possent in forum detulit et in rostris posuit.	30
Ibi pro contione Plancus et Pompeius qui competitoribus	29.1
Milonis studebant invidiam Miloni fecerunt. Populus duce
Sex. Clodio scriba corpus P. Clodi in curiam intulit
cremavitque subselliis et tribunalibus et mensis et codicibus
librariorum; quo igne et ipsa quoque curia flagravit, et	5
item Porcia basilica quae erat ei iuncta ambusta est.
Domus quoque M. Lepidi interregis—is enim magistratus
curulis erat creatus—et absentis Milonis eadem illa Clo-
diana multitudo oppugnavit, sed inde sagittis repulsa est.
Tum fasces ex luco Libitinae raptos attulit ad domum	10
Scipionis et Hypsaei, deinde ad hortos Cn. Pompeii,
clamitans eum modo consulem, modo dictatorem.
Incendium curiae maiorem aliquanto indignationem civi-
tatis moverat quam interfectio Clodi. Itaque Milo, quem
opinio fuerat ivisse in voluntarium exsilium, invidia adversa-	15
riorum recreatus nocte ea redierat Romam qua incensa erat
curia. Petebatque nihil deterritus consulatum; aperte
quoque tributim in singulos milia assium dederat. Contio-
nem ei post aliquot dies dedit M. Caelius tribunus plebis
ac Cicero ipse etiam causam egit ad populum. Dicebant	20
uterque Miloni a Clodio factas esse insidias.
Fiebant interea alii ex aliis interreges, quia comitia consu-
laria propter eosdem candidatorum tumultus et easdem
manus armatas haberi non poterant. Itaque primo factum
erat S. C. ut interrex et tribuni plebis et Cn. Pompeius,	25
qui pro cos. ad urbem erat, viderent ne quid detrimenti
res publica caperet, dilectus autem Pompeius tota Italia
haberet. Qui cum summa celeritate praesidium compa-
rasset, postulaverunt apud eum familiam Milonis, item
Faustae uxoris eius exhibendam duo adulescentuli qui	30
Appii Claudii ambo appellabantur; qui <filii> erant C.	30.1
Claudi, qui frater fuerat Clodi, et ob id illi patrui sui
mortem velut auctore patre persequebantur. Easdem
Faustae et Milonis familias postulaverunt duo Valerii,
Nepos et Leo. L. Herennius Balbus P. Clodi quoque	5
familiam et comitum eius postulavit; eodem tempore
Caelius familiam Hypsaei et Q. Pompeii postulavit. Adfue-
runt Miloni Q. Hortensius, M. Cicero, M. Marcellus,
M. Calidius, M. Cato, Faustus Sulla. Verba pauca Q.
Hortensius dixit, liberos esse eos qui pro servis postu-	10
larentur; nam post recentem caedem manu miserat eos
Milo sub hoc titulo quod caput suum ulti essent. Haec
agebantur mense intercalari. Post diem tricesimum fere
quam erat Clodius occisus Q. Metellus Scipio in senatu
contra Q. Caepionem conquestus est de hac caede P. Clodi.	15
Falsum esse dixit, quod Milo sic se defenderet, sed
Clodium Aricinos decuriones alloquendi gratia abisse pro-
fectum cum sex ac xx servis; Milonem subito post horam
quartam, senatu misso, cum servis amplius ccc armatis
obviam ei contendisse et supra Bovillas inopinantem <in>	20
itinere aggressum. Ibi P. Clodium tribus vulneribus
acceptis Bovillas perlatum; tabernam in quam perfugerat
expugnatam a Milone; semianimem Clodium extractum
* * * in via Appia occisum esse anulumque eius ei
morienti extractum. Deinde Milonem, cum sciret in	25
Albano parvolum filium Clodi esse, venisse ad villam et,
cum puer ante subtractus esset, ex servo Halicore quaestio-
nem ita habuisse ut eum articulatim consecaret; vilicum
et duos praeterea servos iugulasse. Ex servis Clodi qui
dominum defenderant undecim esse interfectos, Milonis	31.1
duos solos saucios factos esse: ob quae Milonem postero
die xii servos qui maxime operam navassent manu misisse
populoque tributim singula milia aeris ad defendendos de
se rumores dedisse. Milo misisse ad Cn. Pompeium dice-	5
batur qui Hypsaeo summe studebat, quod fuerat eius
quaestor, desistere se petitione consulatus, si ita ei videre-
tur; Pompeius respondisse nemini se neque petendi neque
desistendi auctorem esse, neque populi Romani potestatem
aut consilio aut sententia interpellaturum. Deinde <per>	10
C. Lucilium, qui propter M. Ciceronis familiaritatem amicus
erat Miloni, egisse quoque dicebatur ne se de hac re consu-
lendo invidia oneraret.
Inter haec cum crebresceret rumor Cn. <Pompeium> creari
dictatorem oportere neque aliter mala civitatis sedari posse,	15
visum est optimatibus tutius esse eum consulem sine collega
creari, et cum tractata ea res esset in senatu, facto in M.
Bibuli sententiam S. C. Pompeius ab interrege Servio
Sulpicio v Kal. Mart. mense intercalario consul creatus est
statimque consulatum iniit. Deinde post diem tertium de	20
legibus novis ferendis rettulit: duas ex S. C. promulgavit,
alteram de vi qua nominatim caedem in Appia via factam
et incendium curiae et domum M. Lepidi interregis oppu-
gnatam comprehendit, alteram de ambitu: poena graviore et
forma iudiciorum breviore. Vtraque enim lex prius testes	25
dari, deinde uno die atque eodem et ab accusatore et a
reo perorari iubebat, ita ut duae horae accusatori, tres reo
darentur. His legibus obsistere M. Caelius tr. pl. studio-
sissimus Milonis conatus est, quod et privilegium diceret
in Milonem ferri et iudicia praecipitari. Et cum pertinacius	30
leges Caelius vituperaret, eo processit irae Pompeius ut
diceret, si coactus esset, armis se rem publicam defensurum.	32.1
Timebat autem Pompeius Milonem seu timere se simula-
bat: plerumque non domi suae sed in hortis manebat,
idque ipsum in superioribus circa quos etiam magna
manus militum excubabat. Senatum quoque semel repente	5
dimiserat Pompeius, quod diceret timere se adventum
Milonis. Dein proximo senatu P. Cornificius ferrum Milo-
nem intra tunicam habere ad femur alligatum dixerat;
postulaverat ut femur nudaret, et ille sine mora tunicam
levarat: tum M. Cicero exclamaverat omnia illi similia	10
crimina esse quae in Milonem dicerentur alia.
Deinde <T.> Munatius Plancus tribunus plebis produxerat
in contionem M. Aemilium Philemonem, notum hominem,
libertum M. Lepidi. <Is> se dicebat pariterque secum
quattuor liberos homines iter facientes supervenisse cum	15
Clodius occideretur, et ob id cum proclamassent, abreptos
et perductos per duos menses in villa Milonis praeclusos
fuisse; eaque res seu vera seu falsa magnam invidiam
Miloni contraxerat. Idem quoque Munatius et Pompeius
tribuni plebis in rostra produxerant triumvirum capitalem,	20
eumque interrogaverant an Galatam Milonis servum caedes
facientem deprehendisset. Ille dormientem in taberna pro
fugitivo prehensum et ad se perductum esse responderat.
Denuntiaverant tamen triumviro, ne servum remitteret: sed
postera die Caelius tribunus plebis et Manilius Cumanus	25
collega eius ereptum e domo triumviri servum Miloni
reddiderant. Haec, etsi nullam de his criminibus mentionem
fecit Cicero, tamen, quia ita compereram, putavi exponenda.
Inter primos et Q. Pompeius et C. Sallustius et T. Munatius	33.1
Plancus tribuni plebis inimicissimas contiones de Milone
habebant, invidiosas etiam de Cicerone, quod Milonem
tanto studio defenderet. Eratque maxima pars multitudinis
infensa non solum Miloni sed etiam propter invisum patro-	5
cinium Ciceroni. Postea Pompeius et Sallustius in suspi-
cione fuerunt redisse in gratiam cum Milone ac Cicerone;
Plancus autem infestissime perstitit, atque in Ciceronem
quoque multitudinem instigavit. Pompeio autem suspectum
faciebat Milonem, ad perniciem eius comparari vim vocifera-	10
tus: Pompeiusque ob ea saepius querebatur sibi quoque
fieri insidias et id palam, ac maiore manu se armabat.
Dicturum quoque diem Ciceroni Plancus ostendebat postea,
ante Q. Pompeius idem meditatus erat. Tanta tamen con-
stantia ac fides fuit Ciceronis ut non populi a se alienatione,	15
non Cn. Pompeii suspicionibus, non periculo futurum ut
sibi dies ad populum diceretur, non armis quae palam in
Milonem sumpta erant deterreri potuerit a defensione eius:
cum posset omne periculum suum et offensionem inimi-
cae multitudinis declinare, redimere autem Cn. Pompeii	20
animum, si paulum ex studio defensionis remisisset.
Perlata deinde lege Pompei, in qua id quoque scriptum
erat ut quaesitor suffragio populi ex iis qui consules fuerant
crearetur, statim comitia habita, creatusque est L. Domitius
Ahenobarbus quaesitor. Album quoque iudicum qui de ea	25
re iudicarent Pompeius tale proposuit ut numquam neque
clariores viros neque sanctiores propositos esse constaret.	34.1
Post quod statim nova lege Milo postulatus <est> a duobus
Appiis Claudiis adulescentibus iisdem a quibus antea familia
eius fuerat postulata; itemque de ambitu ab iisdem Appiis,
et praeterea a C. Ateio et L. Cornificio; de sodaliciis etiam	5
a P. Fulvio Nerato. Postulatus autem erat et de sodaliciis
et de ambitu ea spe, <quod> primum iudicium de vi futurum
apparebat, quo eum damnatum iri confidebant nec postea
responsurum.
Divinatio de ambitu accusatorum facta est quaesitore A.	10
Torquato, atque ambo quaesitores, Torquatus et Domitius,
prid. Non. April. reum adesse iusserunt. Quo die Milo ad
Domiti tribunal venit, ad Torquati amicos misit; ibi postu-
lante pro eo M. Marcello obtinuit ne prius causam de am-
bitu diceret quam de vi iudicium esset perfectum. Apud	15
Domitium autem quaesitorem maior Appius postulavit
a Milone servos exhiberi numero iiii et l, et cum ille
negaret eos qui nominabantur in sua potestate esse, Domitius
ex sententia iudicum pronuntiavit ut ex servorum suorum
numero accusator quot vellet ederet. Citati deinde testes	20
secundum legem quae, ut supra diximus, iubebat ut prius
quam causa ageretur testes per triduum audirentur, dicta
eorum iudices consignarent, quarta die adesse omnes iube-
rentur ac coram accusatore ac reo pilae in quibus nomina
iudicum inscripta essent aequarentur; dein rursus postera	25
die sortitio iudicum fieret unius et lxxx: qui numerus
cum sorte obtigisset, ipsi protinus sessum irent; tum ad
dicendum accusator duas horas, reus tres haberet, resque
eodem die illo iudicaretur; prius autem quam sententiae
ferrentur, quinos ex singulis ordinibus accusator, totidem	30
reus reiceret, ita ut numerus iudicum relinqueretur qui	35.1
sententias ferrent quinquaginta et unus.
Primo die datus erat in Milonem testis <C.> Causinius
Schola, qui se cum P. Clodio fuisse, cum is occisus esset,
dixit, atrocitatemque rei factae quam maxime potuit auxit.	5
Quem cum interrogare M. Marcellus coepisset, tanto
tumultu Clodianae multitudinis circumstantis exterritus est
ut vim ultimam timens in tribunal a Domitio reciperetur.
Quam ob causam Marcellus et ipse Milo a Domitio praesi-
dium imploraverunt. Sedebat eo tempore Cn. Pompeius	10
ad aerarium, perturbatusque erat eodem illo clamore: itaque
Domitio promisit se postero die cum praesidio descensurum,
idque fecit. Qua re territi Clodiani silentio verba testium
per biduum audiri passi sunt. Interrogaverunt eos M. Cicero
et M. Marcellus <et> Milo ipse. Multi ex iis qui Bovillis	15
habitabant testimonium dixerunt de eis quae ibi facta erant:
coponem occisum, tabernam expugnatam, corpus Clodi in
publicum extractum esse. Virgines quoque Albanae dixerunt
mulierem ignotam venisse ad se quae Milonis mandato vo-
tum solveret, quod Clodius occisus esset. Vltimae testimo-	20
nium dixerunt Sempronia, Tuditani filia, socrus P. Clodi, et
uxor Fulvia, et fletu suo magnopere eos qui assistebant
commoverunt. Dimisso circa horam decimam iudicio T.
Munatius pro contione populum adhortatus est ut postero
die frequens adesset et elabi Milonem non pateretur, iudi-	25
ciumque et dolorem suum ostenderet euntibus ad tabellam
ferendam. Postero die, qui fuit iudicii summus a. d. vii
Idus Aprilis, clausae fuerunt tota urbe tabernae; praesidia	36.1
in foro et circa omnis fori <aditus> Pompeius disposuit; ipse
pro aerario, ut pridie, consedit saeptus delecta manu militum.
Sortitio deinde iudicum a prima die facta est: post tantum
silentium toto foro fuit quantum esse in aliquo foro posset.	5
Tum intra horam secundam accusatores coeperunt dicere
Appius maior et M. Antonius et P. Valerius Nepos. Vsi
sunt ex lege horis duabus.
Respondit his unus M. Cicero: et cum quibusdam pla-
cuisset ita defendi crimen, interfici Clodium pro re publica	10
fuisse—quam formam M. Brutus secutus est in ea oratione
quam pro Milone composuit et edidit quasi egisset—Cice-
roni id non placuit <ut>, quisquis bono publico damnari, idem
etiam occidi indemnatus posset. Itaque cum insidias Milo-
nem Clodio fecisse posuissent accusatores, quia falsum	15
id erat—nam forte illa rixa commissa fuerat—Cicero ap-
prehendit et contra Clodium Miloni fecisse insidias dispu-
tavit, eoque tota oratio eius spectavit. Sed ita constitit ut
diximus, nec utrius consilio pugnatum esse eo die, verum
et forte occurrisse et ex rixa servorum ad eam denique	20
caedem perventum. Notum tamen erat utrumque mortem
alteri saepe minatum esse, et sicut suspectum Milonem
maior quam Clodi familia faciebat, ita expeditior et paratior
ad pugnam Clodianorum quam Milonis fuerat. Cicero
cum inciperet dicere, exceptus <est> acclamatione Clodiano-	25
rum, qui se continere ne metu quidem circumstantium
militum potuerunt. Itaque non ea qua solitus erat con-
stantia dixit. Manet autem illa quoque excepta eius oratio:
scripsit vero hanc quam legimus ita perfecte ut iure prima
haberi possit.	30
ENARRATIO
VERS. A PRIMO L
'Vnum genus est adversum infestumque	37.1
nobis et cetera.'
Ita ut in causae expositione diximus, Munatius Plancus
pridie pro contione populum adhortatus erat ne pateretur
elabi Milonem.	5
VER. A PRIMO CC
'Declarant huius ambusti tribuni plebis	7
illae intermortuae contiones quibus cotidie meam
potentiam invidiose criminabatur.'
T. Munatius Plancus et Q. Pompeius Rufus tribuni pl.,	10
de quibus <in> argumento huius orationis diximus, cum contra
Milonem Scipioni et Hypsaeo studerent, contionati sunt eo
ipso tempore plebemque in Milonem accenderunt quo
propter Clodi corpus curia incensa est, nec prius destiterunt
quam flamma eius incendii fugati sunt e contione. Erant	15
enim tunc rostra non eo loco quo nunc sunt sed ad
comitium, prope iuncta curiae. Ob hoc T. Munatium
'ambustum tribunum' appellat; fuit autem paratus
ad dicendum.
PAVLO POST
'Cur igitur incendium curiae, oppugna-	21
tionem aedium M. Lepidi, caedem hanc ipsam
contra rem publicam senatus factam esse decrevit?'
Post biduum medium quam Clodius occisus erat inter-
rex primus proditus est M. Aemilius Lepidus. Non fuit	25
autem moris ab eo qui primus interrex proditus erat co-
mitia haberi. Sed Scipionis et Hypsaei factiones, quia
recens invidia Milonis erat, cum contra ius postularent ut
interrex ad comitia consulum creandorum descenderet,	38.1
idque ipse non faceret, domum eius per omnes interregni
dies—fuerunt autem ex more quinque—obsederunt. Deinde
omni vi ianua expugnata et imagines maiorum deiecerunt
et lectulum adversum uxoris eius Corneliae, cuius castitas	5
pro exemplo habita est, fregerunt, itemque telas quae ex
vetere more in atrio texebantur diruerunt. Post quae
supervenit Milonis manus et ipsa postulans comitia; cuius
adventus fuit saluti Lepido: in se enim ipsae conversae
sunt factiones inimicae, atque ita oppugnatio domus inter-	10
regis omissa est.
PAVLO POST
'Quod si per furiosum illum tribunum pl.	13
senatui quod sentiebat perficere licuisset, novam
quaestionem nullam haberemus. Decernebat	15
enim ut veteribus legibus, tantum modo extra or-
dinem, quaereretur. Divisa sententia est postu-
lante nescio quo.—Sic reliqua auctoritas senatus
empta intercessione sublata est.'
Quid sit dividere sententiam ut enarrandum sit	20
vestra aetas, filii, facit.
Cum aliquis in dicenda sententia duas pluresve res com-
plectitur, si non omnes eae probantur, postulatur ut di-
vidatur, id est de rebus singulis referatur. Forsitan nunc
hoc quoque velitis scire qui fuerit qui id postulaverit.	25
Quod non fere adicitur: non enim ei qui hoc postulat
oratione longa utendum ac ne consurgendum quidem uti-
que est; multi enim sedentes hoc unum verbum pronun-	39.1
tiant 'Divide': quod cum auditum est, liberum <est> ei qui
facit relationem dividere. Sed ego, ut curiosius aetati
vestrae satisfaciam, Acta etiam totius illius temporis perse-
cutus sum; in quibus cognovi pridie Kal. Mart. S. C. esse	5
factum, P. Clodi caedem et incendium curiae et oppugna-
tionem aedium M. Lepidi contra rem p. factam; ultra
relatum <in> Actis illo die nihil; postero die, id est Kal.
Mart., <T.> Munatium in contione exposuisse populo quae
pridie acta erant in senatu: in qua contione haec dixit ad	10
verbum. 'Cum Hortensius dixisset ut extra ordi-
nem quaereretur apud quaesitorem; existimaret
futurum ut, cum pusillum dedisset dulcedinis, lar-
giter acerbitatis devorarent: adversus hominem
ingeniosum nostro ingenio usi sumus; invenimus	15
Fufium, qui diceret "Divide"; reliquae parti sen-
tentiae ego et Sallustius intercessimus.' Haec
contio, ut puto, explicat et quid senatus decernere volu-
erit, et quis divisionem postulaverit, et quis intercesserit
et cur. Illud vos meminisse non dubito per Q. Fufium	20
illo quoque tempore quo de incesto P. Clodi actum est
factum ne a senatu asperius decerneretur.
De L. Domitio dicit:
'Dederas enim quam contemneres popu-
lares insanias iam ab adulescentia documenta	25
maxima.'
Constantiam L. Domiti quam in quaestura praestitit
significat. Nam eo tempore cum C. Manilius tribunus	40.1
plebis subnixus libertinorum et servorum manu perdi-
tissimam legem ferret ut libertinis in omnibus tribubus
suffragium esset, idque per tumultum ageret et clivum
Capitolinum obsideret, discusserat perruperatque coetum	5
Domitius ita ut multi Manilianorum occiderentur. Quo
facto et plebem infimam offenderat et senatus magnam
gratiam inierat.
'Itaque illud Cassianum indicium in his
personis valeat.'	10
L. Cassius fuit, sicut iam saepe diximus, summae vir
severitatis. <Is> quotiens quaesitor iudicii alicuius esset in
quo quaerebatur de homine occiso suadebat atque etiam
praeibat iudicibus hoc quod Cicero nunc admonet, ut quae-
reretur cui bono fuisset perire eum de cuius morte quaeritur.	15
Ob quam severitatem, quo tempore Sex. Peducaeus tribunus
plebis criminatus est L. Metellum pontificem max. totum-
que collegium pontificum male iudicasse de incesto vir-
ginum Vestalium, quod unam modo Aemiliam damnaverat,
absolverat autem duas Marciam et Liciniam, populus hunc	20
Cassium creavit qui de eisdem virginibus quaereret. Isque
et utrasque eas et praeterea complures alias nimia etiam, ut
existimatio est, asperitate usus damnavit.
'Et aspexit me illis quidem oculis quibus
tunc solebat cum omnibus omnia minabatur.	25
Movet me quippe lumen curiae!'
Hic est Sex. Clodius quem in argumento huius orationis
diximus corpus Clodi in curiam intulisse et ibi cremasse
eoque incenso curiam conflagrasse; ideo lumen curiae dicit.
'Quando illius postea sica illa quam a	30
Catilina acceperat conquievit? Haec intenta
nobis est, huic ego obici vos pro me passus non
sum, haec insidiata Pompeio est.'
'Haec intenta nobis est et obici vos pro me non	41.1
sum passus,' manifestum est pertinere ad id tempus quo
post rogationem a P. Clodio in eum promulgatam urbe
cessit. Qua re dicat 'insidiata Pompeio est' fortassis
quaeratis. Pisone et Gabinio coss. pulso Cicerone in	5
exsilium, cum iii Idus Sextiles Pompeius in senatum venit,
dicitur servo P. Clodi sica excidisse, eaque ad Gabinium
consulem delata dictum est servo imperatum a P. Clodio
ut Pompeius occideretur. Pompeius statim domum rediit
<et> ex eo domi <se> tenuit. Obsessus est etiam a liberto	10
Clodi Damione, ut ex Actis eius <anni> cognovi, in quibus
xv Kal. Sept. L. Novius tribunus plebis, collega Clodi, cum
Damio adversum <L.> Flavium praetorem appellaret tribunos
et tribuni de appellatione cognoscerent, ita sententiam dixit:
'Et <si ab> hoc apparitore P. Clodi vulneratus sum,	15
et hominibus armatis praesidiis dispositis a re
publica remotus Cn. Pompeius obsessus<que> est,
cum appeller, non utar eius exemplo quem vitupero
et iudicium tollam,' et reliqua de intercessione.
'Haec viam Appiam monumentum nominis sui	20
nece Papiri cruentavit.'
Pompeius post triumphum Mithridaticum Tigranis filium
in catenis deposuerat apud Flavium senatorem: qui postea
cum esset praetor eodem anno quo tribunus plebis Clodius,	42.1
petiit ab eo Clodius super cenam ut Tigranem adduci iube-
ret ut eum videret. Adductum collocavit in convivio, dein
Flavio non reddidit Tigranem; domum misit et habuit
extra catenas nec repetenti Pompeio reddidit. Postea in	5
navem deposuit, et cum profugeret ille, tempestate delatus
est Antium. Inde ut deduceretur ad se, Clodius Sex.
Clodium, de quo supra diximus, <misit>. Qui cum reduceret,
Flavius quoque re cognita ad eripiendum Tigranem profectus
est. Ad quartum lapidem ab urbe pugna facta est in qua	10
multi ex utraque parte ceciderunt, plures tamen ex Flavi,
inter quos et M. Papirius eques Romanus, publicanus, fami-
liaris Pompeio. Flavius sine comite Romam vix perfugit.
'Haec eadem longo intervallo conversa rursus
est in me: nuper quidem, ut scitis, <me> ad Regiam	15
paene confecit.'
Quo die periculum hoc adierit, ut Clodius eum ad Re-
giam paene confecerit, nusquam inveni; non tamen adducor
ut putem Ciceronem mentitum, praesertim cum adiciat ut
'scitis.' Sed videtur mihi loqui de eo die quo consulibus	20
Domitio et Messala qui praecesserant eum annum cum
haec oratio dicta est inter candidatorum Hypsaei et Milonis
manus in via Sacra pugnatum est, multique ex Milonianis
ex improviso ceciderunt. De cuius diei periculo suo ut
putem loqui eum facit et locus pugnae—nam in Sacra via	25
traditur commissa, in qua est Regia—et quod adsidue simul
erant cum candidatis suffragatores, Milonis Cicero, Hypsaei
Clodius.
'Potuitne L. Caecili, iustissimi fortissimi-	43.1
que praetoris, obpugnata domo?'
L. Caecilius Rufus de quo dicitur fuit <praetor> P. Lentulo
Spinthere Q. Metello Nepote coss., quo anno Cicero resti-
tutus est. Is cum faceret ludos Apollinares, ita infima	5
coacta multitudo annonae caritate tumultuata est ut omnes
qui in theatro spectandi causa consederant pellerentur. De
oppugnata domo nusquam adhuc legi; Pompeius tamen
cum defenderet Milonem apud populum, de vi accusante
Clodio, obiecit ei, ut legimus apud Tironem libertum	10
Ciceronis in libro iiii de vita eius, oppressum L. Caecilium
praetorem.
PAVLO POST
'At quo die? quo, ut ante dixi, fuit insanis-	14
sima contio ab ipsius mercennario tribuno plebis	15
concitata.'
Hoc significat eo die quo Clodius occisus est contionatum
esse mercennarium eius tribunum plebis. Sunt autem con-
tionati eo die, ut ex Actis apparet, C. Sallustius et Q. Pom-
peius, utrique et inimici Milonis et satis inquieti. Sed	20
videtur mihi Q. Pompeium significare; nam eius seditiosior
fuit contio.
'Dixit C. Causinius Schola Interamnanus,
familiarissimus et idem comes Clodi, P. Clodium
illo die in Albano mansurum fuisse.'	25
Hic fuit Causinius <apud> quem Clodius mansisse In-
teramnae videri volebat qua nocte deprehensus est in Cae-
saris domo, cum ibi in operto virgines pro populo Romano
sacra facerent.
PAVLO POST
'Scitis, iudices, fuisse qui in hac rogatione	44.1
suadenda diceret Milonis manu caedem esse fa-
ctam, consilio vero maioris alicuius. Me videlicet
latronem et sicarium abiecti homines ac perditi
describebant.'	5
Q. Pompeius Rufus et C. Sallustius tribuni fuerunt quos
significat. Hi enim primi de ea lege ferenda populum hor-
tati sunt et dixerunt a manu Milonis occisum esse Clodium
<et cetera>.
'Atqui ut illi nocturnus adventus vitandus	10
fuit, sic Miloni, cum insidiator esset, si illum ad
urbem noctu accessurum sciebat, subsidendum' et
cetera.
Via Appia est prope urbem monumentum Basili qui locus
latrociniis fuit perquam infamis, quod ex aliis quoque multis	15
intellegi potest.
'Comites Graeculi quocumque ibat, etiam
cum in castra Etrusca properabat.'
Saepe obiecit Clodio Cicero socium eum coniurationis
Catilinae fuisse; quam rem nunc quoque reticens ostendit.	20
Fuerat enim opinio, ut Catilina ex urbe profugerat in castra
Manli centurionis qui tum in Etruria ad Faesulas exercitum
ei comparabat, Clodium subsequi eum voluisse et coepisse,
tum dein mutato consilio in urbem redisse.
'Non iam hoc Clodianum crimen timemus,	25
sed tuas, Cn. Pompei—te enim appello, et ea voce
ut me exaudire possis—tuas, inquam, suspiciones
perhorrescimus.'
Diximus in argumento orationis huius Cn. Pompeium
simulasse timorem, seu plane timuisse Milonem, et ideo ne	45.1
domi quidem suae sed in hortis superioribus ante iudicium
mansisse, ita ut villam quoque praesidio militum circum-
daret. Q. Pompeius Rufus tribunus plebis, qui fuerat
familiarissimus omnium P. Clodio et sectam illam sequi se	5
palam profitebatur, dixerat in contione paucis post diebus
quam Clodius erat occisus: 'Milo dedit quem in curia
cremaretis: dabit quem in Capitolio sepeliatis.' In
eadem contione idem dixerat—habuit enim eam a. d. viii
Kal. Febr.—cum Milo pridie, id est viiii Kal. Febr., venire	10
ad Pompeium in hortos eius voluisset, Pompeium ei per
hominem propinquum misisse nuntium ne ad se veniret.
Prius etiam quam Pompeius ter consul crearetur, tres
tribuni, Q. Pompeius Rufus, C. Sallustius Crispus, T.
Munatius Plancus, cum cotidianis contionibus suis magnam	15
invidiam Miloni propter occisum Clodium excitarent, pro-
duxerant ad populum Cn. Pompeium et ab eo quaesierant
num ad eum delatum esset illius quoque <rei> indicium, suae
vitae insidiari Milonem. Responderat Pompeius: Licinium
quendam de plebe sacrificulum qui solitus esset familias	20
purgare ad se detulisse servos quosdam Milonis itemque
libertos comparatos esse ad caedem suam, nomina quoque
servorum edidisse; <se> ad Milonem misisse utrum in potestate
sua haberet; a Milone responsum esse, ex iis servis quos
nominasset partim neminem se umquam habuisse, partim	25
manumisisse; dein, cum Licinium apud se haberet, * * *
Lucium quendam de plebe ad corrumpendum indicem
venisse; qua re cognita in vincla eum publica esse con-
iectum. Decreverat enim senatus ut cum interrege et	46.1
tribunis plebis Pompeius daret operam ne quid res publica
detrimenti caperet. Ob has suspiciones Pompeius in
superioribus hortis se continuerat; deinde ex S. C. dilectu
per Italiam habito cum redisset, venientem ad se Milonem	5
unum omnium non admiserat. Item cum senatus in porticu
Pompeii haberetur ut Pompeius posset interesse, unum
eum excuti prius quam in senatum intraret iusserat. Hae
sunt suspiciones quas se dicit pertimescere.
'Quid enim minus illo dignum quam cogere	10
ut vos eum condemnetis in quem animadvertere
ipse et more maiorum et suo iure posset? sed
praesidio esse' et cetera.
Idem T. Munatius Plancus, ut saepe diximus, post audita
et obsignata testium verba dimissosque interim iudices	15
vocata contione cohortatus erat populum ut clausis tabernis
postero die ad iudicium adesset nec pateretur elabi
Milonem.
'Incidebantur iam domi leges quae nos
servis nostris addicerent.'	20
Significasse iam puto nos fuisse inter leges P. Clodi quas
ferre proposuerat eam quoque qua libertini, qui non plus
quam in <IIII> tribubus suffragium ferebant, possent in rusticis
quoque tribubus, quae propriae ingenuorum sunt, ferre.
'Senatus, credo, praetorem eum circum-	25
scripsisset. Ne cum solebat quidem id facere, in
privato eodem hoc aliquid <profecerat>.'
Significat id tempus quo P. Clodius, <cum> adhuc quaestor
designatus esset, <deprensus> est, cum intrasset eo ubi sacri-
ficium pro populo Romano fiebat. Quod factum notatum	47.1
erat * * * S. C., decretumque <ut> extra ordinem <de ea
re> iudicium fieret.
VER. A NOVIS. CLX
quo loco inducit loquentem Milonem cum bonarum par-	5
tium hominibus de meritis suis:
'Plebem et infimam multitudinem, quae P.
Clodio duce fortunis vestris imminebat, eam, quo
tutior esset vestra vita, se <fecisse commemorat ut
non modo virtute> flecteret, sed etiam tribus suis	10
patrimoniis deleniret.'
Puto iam supra esse dictum Milonem ex familia fuisse
Papia, deinde adoptatum esse ab T. Annio, avo suo materno.
Tertium patrimonium videtur significare matris; <aliud> enim
quod fuerit non inveni.	15
Peracta utrimque causa singuli quinos accusator et reus
senatores, totidem equites <et> tribunos aerarios reiecerunt,
ita ut unus et l sententias tulerint. Senatores condemna-
verunt xii, absolverunt vi; equites condemnaverunt xiii,
absolverunt iiii; tribuni aerarii condemnaverunt xiii,	20
absolverunt iii. Videbantur non ignorasse iudices inscio
Milone initio vulneratum esse Clodium, sed compererant,
post quam vulneratus esset, iussu Milonis occisum. Fuerunt
qui crederent M. Catonis sententia eum esse absolutum;
nam et bene cum re publica actum esse morte P. Clodi non	25
dissimulaverat et studebat in petitione consulatus Miloni et
reo adfuerat. Nominaverat quoque eum Cicero praesentem
et testatus erat audisse eum a M. Favonio ante diem tertium
quam facta caedes erat, Clodium dixisse periturum esse eo
triduo Milonem * * * Sed Milonis quoque notam audaciam	48.1
<remo>veri a re p<ublica> utile visum est. Scire t<amen> ne<mo>
umquam potuit utram sententiam <tulisset>. Damnatum au-
tem opera maxime Appi Claudi pronuntiatum est. Milo
postero die factus reus ambitus apud Manlium Torquatum	5
absens damnatus est. Illa quoque lege accusator fuit eius
Appius Claudius, et cum ei praemium lege daretur, negavit
se eo uti. Subscripserunt ei <in> ambitus iudicio P. Valerius
Leo et Cn. Domitius Cn. f. Post paucos dies quoque Milo
apud M. Favonium quaesitorem de sodaliciis damnatus est	10
accusante P. Fulvio Nerato, cui e lege praemium datum est.
Deinde apud L. Fabium quaesitorem iterum absens damna-
tus est de vi: accusavit L. Cornificius et Q. Patulcius.
Milo in exsilium Massiliam intra paucissimos dies profectus
est. Bona eius propter aeris alieni magnitudinem semuncia	15
venierunt.
Post Milonem eadem lege Pompeia primus est accusatus
M. Saufeius M. f. qui dux fuerat in expugnanda taberna
Bovillis et Clodio occidendo. Accusaverunt eum L. Cassius,
L. Fulcinius C. f., C. Valerius; defenderunt M. Cicero,	20
M. Caelius, obtinueruntque ut una sententia absolveretur.
Condemnaverunt senatores x, absolverunt viii; condemna-
verunt equites Romani viiii, absolverunt viii; sed ex tri-
bunis aerariis x absolverunt, vi damnaverunt: manifestum-
que odium Clodi saluti Saufeio fuit, cum eius vel peior	49.1
causa quam Milonis fuisset, quod aperte dux fuerat ex-
pugnandae tabernae. Repetitus deinde post paucos dies
apud <C.> Considium quaesitorem est lege Plautia de vi,
subscriptione ea quod loca <edita> occupasset et cum telo	5
fuisset; nam <dux fuerat> operarum Milonis. Accusaverunt
C. Fidius, Cn. Aponius Cn. f., M. Seius * * * Sex. <f.>;
defenderunt M. Cicero, M. Terentius Varro Gibba. Absolu-
tus est sententiis plenius quam prius: graves habuit xviiii,
absolutorias duas et xxx; sed e contrario hoc ac priore	10
iudicio accidit: equites enim ac senatores eum absolverunt,
tribuni aerarii damnaverunt.
Sex. autem Clodius quo auctore corpus Clodi in curiam
illatum fuit accusantibus C. Caesennio Philone, M. Alfidio,
defendente T. Flacconio, magno consensu damnatus est,	15
sententiis sex et xl; absolutorias quinque omnino habuit,
duas senatorum, tres equitum.
Multi praeterea et praesentes et cum citati non respon-
dissent damnati sunt, ex quibus maxima pars fuit Clodia-
norum.	20