| LIBER VIIII | |
| Sic ille nequissimus carnifex contra me manus | 9.1.1 |
| impias obarmabat. At ego praecipitante consilium | |
| periculi tanti praesentia nec expectata diutina cogita- | |
| tione lanienam imminentem fuga uitare statui, pro- | |
| tinusque uinculo, quo fueram deligatus, abrupto | 5 |
| cursu me proripio totis pedibus, ad tutelam salutis | |
| crebris calcibus uelitatus, ilicoque me raptim trans- | |
| cursa proxima porticu triclinio, in quo dominus ae- | |
| dium sacrificales epulas cum sacerdotibus deae ceni- | |
| tabat, incunctanter immitto, nec pauca rerum adpa- | 10 |
| ratus cibarii mensas etiam et ignes impetu meo collido | |
| atque disturbo. Qua rerum deformi strage paterfa- | |
| milias commotus ut importunum atque lasciuum me | |
| cuidam famulo curiose traditum certo aliquo loco clau- | |
| sum <iussit> cohiberi, ne rursum conuiuium placidum | 15 |
| simili petulantia dissiparem. Hoc astutulo commento | |
| scitule munitus et mediis lanii manibus ereptus custo- | |
| dela salutaris mihi gaudebam carceris. | |
| Sed nimirum nihil Fortuna rennuente licet homini | |
| nato dexterum prouenire nec consilio prudenti uel | 20 |
| remedio sagaci diuinae prouidentiae fatalis dispositio | |
| subuerti uel reformari potest. Mihi denique id ipsum | |
| commentum, quod momentariam salutem repperisse | |
| uidebatur, periculum grande immo praesens exitium | |
| conflauit aliud. | 25 |
| Nam quidam subito puer mobili | 2.1 |
| ac trepida facie percitus, ut familiares inter se susur- | |
| rabant, inrumpit triclinium suoque annuntiat domino | |
| de proximo angiportu canem rabidam paulo ante per | |
| posticam impetu miro sese direxisse ardentique pror- | 5 |
| sus furore uenaticos canes inuasisse ac dehinc proxi- | |
| mum petisse stabulum atque ibi pleraque iumenta | |
| incurrisse pari saeuitia nec postremum saltem ipsis | |
| hominibus pepercisse; nam Myrtilum mulionem et | |
| Hephaestionem cocum et Hypnophilum cubicularium | 10 |
| et Apollonium medicum, immo uero et plures alios ex | |
| familia abigere temptantes uariis morsibus quemque | |
| lacerasse, certe uenenatis morsibus contacta non | |
| nulla iumenta efferari simili rabie. | |
| Quae res omnium statim percussit animos, ratique | 15 |
| me etiam eadem peste infectum ferocire arreptis | |
| cuiusce modi telis mutuoque ut exitium commune | |
| protelarent cohortati, ipsi potius eodem uaesaniae | |
| morbo laborantes, persecuntur. Nec dubio me lanceis | |
| illis uel uenabulis immo uero et bipennibus, quae fa- | 20 |
| cile famuli subministrauerant, membratim compilas- | |
| sent, ni respecto subiti periculi turbine cubiculum, in | |
| quo mei domini deuertebant, protinus inrupissem. | |
| Tunc clausis obseratisque super me foribus obside- | |
| bant locum, quoad sine ullo congressionis suae peri- | 25 |
| culo pestilentiae letalis peruicaci rabie possessus ac | |
| peresus absumerer. Quo facto tandem libertatem | |
| nanctus, solitariae fortunae munus amplexus, super | |
| constratum lectum abiectus, post multum equidem | |
| temporis somnum humanum quieui. | 30 |
| Iamque clara die mollitie cubilis refota lassitu- | 3.1 |
| dine uegetus exurgo atque illos qui meae tutelae per- | |
| uigiles excubias agitauerant ausculto de meis sic alter- | |
| care fortunis: 'Adhucine miserum istum asinum iugi | |
| furore iactari credimus?' 'Immo uero iam uirus in- | 5 |
| crescente saeuitia prorsus extinctum.' Sic opinionis | |
| uariae terminum ad explorationem conferunt ac de | |
| rima quadam prospiciunt sanum me atque sobrium | |
| otiose consistere. Iamque ultro foribus patefactis ple- | |
| nius, an iam sim mansuetus, periclitantur. Sed unus | 10 |
| ex his, de caelo scilicet missus mihi sospitator, argu- | |
| mentum explorandae sanitatis meae tale commons- | |
| trat ceteris, ut aquae recentis completam peluem | |
| offerrent potui meo, ac si intrepidus et more solito su- | |
| mens aquis adlibescerem, sanum me atque omni | 15 |
| morbo scirent expeditum: contra uero si uisum con- | |
| tactumque laticis uitarem ac perhorrescerem, pro | |
| conperto noxiam rabiem pertinaciter durare; hoc | |
| enim libris etiam pristinis proditum obseruari solere. | |
| Isto placito uas immane confestim aquae per- | 4.1 |
| lucidae de proximo petitae fonte, cunctantes adhoc, | |
| offerunt mihi: at ego sine ulla mora progressus etiam | |
| obuio gradu satis sitienter pronus et totum caput im- | |
| mergens salutares uere equidem illas aquas haurie- | 5 |
| bam. Iamque et plausus manum et aurium flexus et | |
| ductum capistri et quiduis aliud periclitantium pla- | |
| cide patiebar, quoad contra uesanam eorum prae- | |
| sumptionem modestiam meam liquido cunctis adpro- | |
| barem. | 10 |
| Ad istum modum uitato duplici periculo, die se- | |
| quenti rursum diuinis exuuiis onustus cum crotalis et | |
| cymbalis circumforaneum mendicabulum producor ad | |
| uiam. Nec paucis casulis atque castellis oberratis | |
| deuertimus ad quempiam pagum urbis opulentae | 15 |
| quondam, ut memorabant incolae, inter semiruta ues- | |
| tigia conditum et hospitio proxumi stabuli recepti co- | |
| gnoscimus lepidam de adulterio cuiusdam pauperis | |
| fabulam, quam uos etiam cognoscatis uolo. | |
| Is gracili pauperie laborans fabriles operas prae- | 5.1 |
| bendo paruis illis mercedibus uitam tenebat. Erat ei | |
| tamen uxorcula etiam satis quidem tenuis et ipsa, | |
| uerum tamen postrema lasciuia famigerabilis. Sed | |
| die quadam, dum matutino ille ad opus susceptum | 5 |
| proficiscitur, statim latenter inrepit eius hospitium | |
| temerarius adulter. Ac dum Veneris conluctationibus | |
| securius operantur, maritus ignarus rerum ac nihil | |
| etiam tum tale suspicans inprouisus hospitium repe- | |
| tit. Iamque clausis et obseratis foribus uxoris laudata | 10 |
| continentia ianuam pulsat, sibilo etiam praesentiam | |
| suam denuntiante. Tunc mulier callida et ad huius | |
| modi flagitia perastutula tenacissimis amplexibus ex- | |
| peditum hominem dolio, quod erat in angulo semi- | |
| obrutum, sed alias uacuum, dissimulanter abscondit, | 15 |
| et patefactis aedibus adhuc introeuntem maritum as- | |
| pero sermone accipit: 'Sicine uacuus et otiosus insi- | |
| nuatis manibus ambulabis mihi nec obito consueto | |
| labore uitae nostrae prospicies et aliquid cibatui para- | |
| bis? At ego misera pernox et perdia lanificio neruos | 20 |
| meos contorqueo, ut intra cellulam nostram saltem | |
| lucerna luceat. Quanto me felicior Daphne uicina, | |
| quae mero et prandio matutino saucia cum suis adul- | |
| teris uolutatur!' | |
| Sic confutatus maritus: 'Et quid istic est?' ait | 6.1 |
| 'Nam licet forensi negotio officinator noster attentus | |
| ferias nobis fecerit, tamen hodiernae cenulae nostrae | |
| prospexi. Vide sis ut dolium, quod semper uacuum, | |
| frustra locum detinet tantum et re uera praeter impe- | 5 |
| dimentum conuersationis nostrae nihil praestat am- | |
| plius. Istud ego sex denariis cuidam uenditaui, et | |
| adest ut dato pretio secum rem suam ferat. Quin ita- | |
| que praecingeris mihique manum tantisper accommo- | |
| das, ut exobrutum protinus tradatur emptori.?' | 10 |
| E re nata fallaciosa mulier temerarium tollens ca- | |
| chinnum: 'Magnum' inquit 'istum uirum ac strenuum | |
| negotiatorem nacta sum, qui rem, quam ego mulier | |
| et intra hospitium contenta iam dudum septem dena- | |
| riis uendidi, minoris distraxit.' | 15 |
| Additamento pretii laetus maritus: 'Et quis est | |
| ille' ait 'qui tanto praestinauit?' At illa: 'Olim, | |
| inepte,' inquit 'descendit in dolium sedulo soliditatem | |
| eius probaturus.' | |
| Nec ille sermoni mulieris defuit, sed exurgens | 7.1 |
| alacriter: 'Vis' inquit 'uerum scire, mater familias? | |
| Hoc tibi dolium nimis uetustum est et multifariam | |
| rimis hiantibus quassum' ad maritumque eius dissi- | |
| mulanter conuersus: 'Quin tu, quicumque es, ho- | 5 |
| muncio, lucernam' ait 'actutum mihi expedis, ut era- | |
| sis intrinsecus sordibus diligenter aptumne usui pos- | |
| sim dinoscere, nisi nos putas aes de malo habere?' | |
| Nec quicquam moratus ac suspicatus acer et egregius | |
| ille maritus accensa lucerna: 'Discede,' inquit 'frater, | 10 |
| et otiosus adsiste, donec probe percuratum istud tibi | |
| repraesentem'; et cum dicto nudatus ipse delato lu- | |
| mine scabiem uetustam cariosae testae occipit excul- | |
| pere. At uero adulter bellissimus ille pusio inclinatam | |
| dolio pronam uxorem fabri superincuruatus secure | 15 |
| dedolabat. Ast illa capite in dolium demisso maritum | |
| suum astu meretricio tractabat ludicre; hoc et illud | |
| et aliud et rursus aliud purgandum demonstrat digito | |
| suo, donec utroque opere perfecto acceptis septem de- | |
| nariis calamitosus faber collo suo gerens dolium coac- | 20 |
| tus est ad hospitium adulteri perferre. | |
| Pauculis ibi diebus commorati et munificen- | 8.1 |
| tia publica saginati uaticinationisque crebris mercedi- | |
| bus suffarcinati purissimi illi sacerdotes nouum quaes- | |
| tus genus sic sibi comminiscuntur. Sorte unica pro | |
| casibus pluribus enotata consulentes de rebus uariis | 5 |
| plurimos ad hunc modum cauillantur. Sors haec erat: | |
| 'ideo coniuncti terram proscindunt boues, | |
| ut in futurum laeta germinent sata.' | |
| Tum si qui matrimonium forte coaptantes interroga- | |
| rent, rem ipsam responderi aiebant: iungendos conu- | 10 |
| bio et satis liberum procreandis; si possessiones praes- | |
| tinaturus quaereret, merito boues [ut] et iugum et | |
| arua sementis florentia pronuntiari; si qui de profec- | |
| tione sollicitus diuinum caperet auspicium, iunctos | |
| iam paratosque quadripedum cunctorum mansuetis- | 15 |
| simos et lucrum promitti de glebae germine; si proe- | |
| lium capessiturus uel latronum factionem persecutu- | |
| rus utiles necne processus sciscitaretur, addictam uic- | |
| toriam forti praesagio contendebant, quippe ceruices | |
| hostium iugo subactum iri et praedam de rapinis uber- | 20 |
| rimam fructuosamque captum iri. | |
| Ad istum modum diuinationis astu captioso conra- | |
| serant non paruas pecunias. | |
| Sed adsiduis interro- | 9.1 |
| gationibus argumenti satietate iam defecti rursum ad | |
| uiam prodeunt uia tota, quam nocte confeceramus, | |
| longe peiorem, quidni? lacunosis incilibus uoragino- | |
| sam, partim stagnanti palude fluidam et alibi subluuie | 5 |
| caenosa lubricam. Crebris denique offensaculis et as- | |
| siduis lapsibus iam contusis cruribus meis uix tandem | |
| ad campestres semitas fessus euadere potui. Et ecce | |
| nobis repente de tergo manipulus armati supercurrit | |
| equitis aegreque cohibita equorum curruli rabie Phi- | 10 |
| lebum ceterosque comites eius inuolant auidi collo- | |
| que constricto et sacrilegos impurosque compellantes | |
| interdum pugnis obuerberant nec non manicis etiam | |
| cunctos coartant et identidem urgenti sermone com- | |
| primunt, promerent potius aureum cantharum, pro- | 15 |
| merent auctoramentum illud sui sceleris, quod simu- | |
| latione sollemnium, quae in operto factitauerant, ab | |
| ipsis puluinaribus matris deum clanculo furati, pror- | |
| sus quasi possent tanti facinoris euadere supplicium | |
| tacita profectione, adhuc luce dubia pomerium perua- | 20 |
| serint. | |
| Nec defuit qui manu super dorsum meum | 10.1 |
| iniecta in ipso deae, quam gerebam, gremio scrutatus | |
| repperiret atque incoram omnium aureum depromeret | |
| cantharum. Nec isto saltem tam nefario scelere impu- | |
| ratissima illa capita confutari terreriue potuere, sed | 5 |
| mendoso risu cauillantes: 'En' inquiunt 'indignae rei | |
| scaeuitatem! Quam plerumque insontes periclitantur | |
| homines! Propter unicum caliculum, quem deum | |
| mater sorori suae deae Syriae hospitale munus optu- | |
| lit, ut noxios religionis antistites ad discrimen uocari | 10 |
| capitis.' | |
| Haec et alias similis afannas frustra blaterantis eos | |
| retrorsus abducunt pagani statimque uinctos in Tul- | |
| lianum conpingunt cantharoque et ipso simulacro | |
| quod gerebam apud fani donarium redditis ac conse- | 15 |
| cratis altera die productum me rursum uoce praeconis | |
| uenui subiciunt, septemque nummis carius quam | |
| prius me comparauerat Philebus quidam pistor de | |
| proximo castello praestinauit, protinusque frumento | |
| etiam coemto adfatim onustum per iter arduum scru- | 20 |
| pis et cuiusce modi stirpibus infestum ad pistrinum | |
| quod exercebat perducit. | |
| Ibi complurium iumentorum multiuii circuitus | 11.1 |
| intorquebant molas ambage uaria nec die tantum | |
| uerum perpeti etiam nocte prorsus instabili machina- | |
| rum uertigine lucubrabant peruigilem farinam. Sed | |
| mihi, ne rudimentum seruitii perhorrescerem scilicet, | 5 |
| nouus dominus loca lautia prolixe praebuit. Nam et | |
| diem primum illum feriatum dedit et cibariis abun- | |
| danter instruxit praesepium. Nec tamen illa otii sagi- | |
| naeque beatitudo durauit ulterius, sed die sequenti | |
| molae quae maxima uidebatur matutinus adstituor | 10 |
| et ilico uelata facie propellor ad incurua spatia flexuosi | |
| canalis, ut in orbe termini circumfluentis reciproco | |
| gressu mea recalcans uestigia uagarer errore certo. | |
| Nec tamen sagacitatis ac prudentiae meae prorsus | |
| oblitus facilem me tirocinio disciplinae praebui; sed | 15 |
| quanquam frequenter, cum inter homines agerem, | |
| machinas similiter circumrotari uidissem, tamen ut | |
| expers et ignarus operis stupore mentito defixus hae- | |
| rebam, quod enim rebar ut minus aptum et huius | |
| modi ministerio satis inutilem me ad alium quempiam | 20 |
| utique leuiorem laborem legatum iri uel otiosum certe | |
| cibatum iri. Sed frustra sollertiam damnosam exer- | |
| cui. Complures enim protinus baculis armati me cir- | |
| cumsteterunt atque, ut eram luminibus obtectis secu- | |
| rus etiamnunc, repente signo dato et clamore con- | 25 |
| serto, plagas ingerentes aceruatim, adeo me strepitu | |
| turbulentant ut cunctis consiliis abiectis ilico scitis- | |
| sime taeniae sparteae totus innixus discursus alacres | |
| obirem. | |
| At subita sectae commutatione risum | 12.1 |
| toto coetu commoueram. | |
| Iamque maxima diei parte transacta defectum alio- | |
| quin me, helcio sparteo dimoto, nexu machinae libera- | |
| tum adplicant praesepio. At ego, quanquam eximie | 5 |
| fatigatus et refectione uirium uehementer indiguus et | |
| prorsus fame perditus, tamen familiari curiositate at- | |
| tonitus et satis anxius, postposito cibo, qui copiosus | |
| aderat, inoptabilis officinae disciplinam cum delecta- | |
| tione quadam arbitrabar. Dii boni, quales illic ho- | 10 |
| munculi uibicibus liuidis totam cutem depicti dorsum- | |
| que plagosum scissili centunculo magis inumbrati | |
| quam obtecti, nonnulli exiguo tegili tantum modo pu- | |
| bem iniecti, cuncti tamen sic tunicati ut essent per | |
| pannulos manifesti, frontes litterati et capillum semi- | 15 |
| rasi et pedes anulati, tum lurore deformes et fumosis | |
| tenebris uaporosae caliginis palpebras adesi atque | |
| adeo male luminati et in modum pugilum, qui puluis- | |
| culo perspersi dimicant, farinulenta cinere sordide | |
| candidati. | 20 |
| Iam de meo iumentario contubernio quid uel | 13.1 |
| ad quem modum memorem? Quales illi muli senes uel | |
| cantherii debiles. Circa praesepium capita demersi | |
| contruncabant moles palearum, ceruices cariosa uul- | |
| nerum putredine follicantes, nares languidas adsiduo | 5 |
| pulsu tussedinis hiulci, pectora copulae sparteae tri- | |
| tura continua exulcerati, costas perpetua castigatione | |
| ossium tenus renudati, ungulas multiuia circumcur- | |
| sione in enorme uestigium porrecti totumque corium | |
| ueterno atque scabiosa macie exasperati. | 10 |
| Talis familiae funestum mihi etiam metuens exem- | |
| plum ueterisque Lucii fortunam recordatus et ad ulti- | |
| mam salutis metam detrusus summisso capite maere- | |
| bam. Nec ullum uspiam cruciabilis uitae solacium | |
| aderat, nisi quod ingenita mihi curiositate recreabar, | 15 |
| dum praesentiam meam parui facientes libere, quae | |
| uolunt, omnes et agunt et loquuntur. Nec inmerito | |
| priscae poeticae diuinus auctor apud Graios summae | |
| prudentiae uirum monstrare cupiens multarum ciui- | |
| tatium obitu et uariorum populorum cognitu summas | 20 |
| adeptum uirtutes cecinit. Nam et ipse gratas gratias | |
| asino meo memini, quod me suo celatum tegmine | |
| uariisque fortunis exercitatum, etsi minus prudentem, | |
| multiscium reddidit. | |
| Fabulam denique bonam prae ceteris, suaue | 14.1 |
| comptam ad auris uestras adferre decreui, et en occi- | |
| pio. Pistor ille, qui me pretio suum fecerat, bonus alio- | |
| quin uir et adprime modestus, pessimam et ante cunc- | |
| tas mulieres longe deterrimam sortitus coniugam poe- | 5 |
| nas extremas tori larisque sustinebat, ut hercules eius | |
| uicem ego quoque tacitus frequenter ingemescerem. | |
| Nec enim uel unum uitium nequissimae illi feminae | |
| deerat, sed omnia prorsus ut in quandam caenosam | |
| latrinam in eius animum flagitia confluxerant: saeua | 10 |
| scaeua uiriosa ebriosa peruicax pertinax, in rapinis | |
| turpibus auara, in sumptibus foedis profusa, inimica | |
| fidei, hostis pudicitiae. Tunc spretis atque calcatis | |
| diuinis numinibus in uicem certae religionis mentita | |
| sacrilega praesumptione dei, quem praedicaret uni- | 15 |
| cum, confictis obseruationibus uacuis fallens omnis | |
| homines et miserum maritum decipiens matutino | |
| mero et continuo stupro corpus manciparat. | |
| Talis illa mulier miro me persequebatur odio. | 15.1 |
| Nam et antelucio, recubans adhuc, subiungi machinae | |
| nouicium clamabat asinum et statim, ut cubiculo | |
| primum processerat, insistens iubebat incoram sui | |
| plagas mihi quam plurimas irrogari, et cum tempes- | 5 |
| tiuo prandio laxarentur iumenta cetera, longe tardius | |
| applicari praesepio iubebat. Quae saeuitia multo mihi | |
| magis genuinam curiositatem in suos mores ampliaue- | |
| rat. Nam et adsiduo plane commeantem in eius cubi- | |
| culum quendam sentiebam iuuenem, cuius et faciem | 10 |
| uidere cupiebam ex summo studio, si tamen uelamen- | |
| tum capitis libertatem tribuisset meis aliquando lu- | |
| minibus. Nec enim mihi sollertia defuisset ad dete- | |
| genda quoquo modo pessimae feminae flagitia. Sed | |
| anus quaedam stuprorum sequestra et adulterorum | 15 |
| internuntia de die cotidie inseparabilis aderat. Cum | |
| qua protinus ientaculo ac dehinc uino mero mutuis | |
| uicibus uelitata scaenas fraudulentas in exitium miser- | |
| rimi mariti subdolis ambagibus construebat. At ego, | |
| quanquam grauiter suscensens errori Photidis, quae | 20 |
| me, dum auem fabricat, perfecit asinum, isto tamen | |
| uel unico solacio aerumnabilis deformitatis meae re- | |
| creabar, quod auribus grandissimis praeditus cuncta | |
| longule etiam dissita facillime sentiebam. | |
| Denique die quadam timidae illius anicu- | 16.1 |
| lae sermo talis meas adfertur auris: 'De isto quidem, | |
| mi erilis, tecum ipsa uideris, quem sine meo consilio | |
| pigrum et formidulosum familiarem istum sortita es, | |
| qui insuauis et odiosi mariti tui caperratum superci- | 5 |
| lium ignauiter perhorrescit ac per hoc amoris languidi | |
| desidia tuos uolentes amplexus discruciat. Quanto | |
| melior Philesitherus adulescens et formonsus et libe- | |
| ralis et strenuus et contra maritorum inefficaces dili- | |
| gentias constantissimus! Dignus hercules solus om- | 10 |
| nium matronarum deliciis perfrui, dignus solus coro- | |
| nam auream capite gestare uel ob unicum istud, quod | |
| nunc nuper in quendam zelotypum maritum eximio | |
| studio commentus est. Audi denique et amatorum | |
| diuersum ingenium compara. | 15 |
| Nosti quendam Barbarum nostrae ciuitatis | 17.1 |
| decurionem, quem Scorpionem prae morum acritu- | |
| dine uulgus appellat. Hic uxorem generosam et exi- | |
| mia formositate praeditam mira custodela munitam | |
| domi suae quam cautissime cohibebat.' | 5 |
| Ad haec ultima pistoris illa uxor subiciens: | |
| 'Quidni?' inquit 'Noui diligenter. Aretem meam con- | |
| discipulam memoras.' 'Ergo' inquit anus 'nosti totam | |
| Philesitheri et ipsius fabulam?' 'Minime gentium,' | |
| inquit 'sed nosse ualde cupio et oro, mater, ordine mihi | 10 |
| singula retexe.' | |
| Nec commorata illa sermocinatrix inmodica sic | |
| anus incipit: 'Barbarus iste cum necessariam profec- | |
| tionem pararet pudicitiamque carae coniugis conser- | |
| uare summa diligentia cuperet, seruulum suum Myr- | 15 |
| mecem fidelitate praecipua cognitum secreto commo- | |
| net suaeque dominae custodelam omnem permittit, | |
| carcerem et perpetua uincula, mortem denique illam | |
| lentam de fame comminatus, si quisquam hominum | |
| uel in transitu digito tenus eam contigisset, idque | 20 |
| deierans etiam confirmat per omnia diuina numina. | |
| Ergo igitur summo pauore perculsum Myrmecem | |
| acerrimum relinquens uxori secutorem securam diri- | |
| git profectionem. | |
| Tunc obstinato animo uehementer anxius Myrmex | 25 |
| nec usquam dominam suam progredi sinebat et lani- | |
| ficio domestico districtam inseparabilis adsidebat ac | |
| tantum necessario uespertini lauacri progressu ad- | |
| fixus atque conglutinatus, extremas manu prendens | |
| lacinias, mira sagacitate commissae prouinciae fidem | 30 |
| tuebatur. | |
| Sed ardentem Philesitheri uigilan- | 18.1 |
| tiam matronae nobilis pulchritudo latere non potuit. | |
| Atque hac ipsa potissimum famosa castitate et insi- | |
| gnis tutelae nimietate instinctus atque inflammatus, | |
| quiduis facere, quiduis pati paratus, ad expugnandam | 5 |
| tenacem domus disciplinam totis accingitur uiribus, | |
| certusque fragilitatis humanae fidei et quod pecuniae | |
| cunctae sint difficultates peruiae auroque soleant ada- | |
| mantinae etiam perfringi fores, opportune nanctus | |
| Myrmecis solitatem, ei amorem suum aperit et sup- | 10 |
| plex eum medellam cruciatui deprecatur: nam sibi | |
| statutam decretamque mortem proximare, ni matu- | |
| rius cupito potiatur; nec eum tamen quicquam in re | |
| facili formidare debere, quippe cum uespera solus fide | |
| tenebrarum contectus atque absconditus introrepere | 15 |
| et intra momentum temporis remeare posset, his et | |
| huiusce modi suadelis ualidum addens ad <postremum> | |
| cuneum, qui rigentem prorsus serui tenacitatem uio- | |
| lenter diffinderet; porrecta enim manu sua demons- | |
| trat ei nouitate nimia candentes solidos aureos, | 20 |
| quorum uiginti quidem puellae destinasset, ipsi uero | |
| decem libenter offerret. | |
| Exhorruit Myrmex inauditum facinus et | 19.1 |
| occlusis auribus effugit protinus. Nec auri tamen splen- | |
| dor flammeus oculos ipsius exire potuit, sed quam | |
| procul semotus et domum celeri gradu peruectus, | |
| uidebat tamen decora illa monetae lumina et opulen- | 5 |
| tam praedam iam tenebat animo miroque mentis salo | |
| et cogitationum dissensione misellus in diuersas sen- | |
| tentias carpebatur ac distrahebatur: illic fides, hic | |
| lucrum, illic cruciatus, hic uoluptas. Ad postremum | |
| tamen formidinem mortis uicit aurum. Nec saltem | 10 |
| spatio cupido formonsae pecuniae leniebatur, sed | |
| nocturnas etiam curas inuaserat pestilens auaritia, ut, | |
| quamuis erilis eum comminatio domi cohiberet, au- | |
| rum tamen foras euocaret. Tunc, deuorato pudore et | |
| dimota cunctatione, sic ad aures dominae mandatum | 15 |
| perfert. Nec a genuina leuitate desciuit mulier, sed | |
| execrando metallo pudicitiam suam protinus aucto- | |
| rata est. Ita gaudio perfusus aduolat ad suae fidei | |
| praecipitium Myrmex, non modo capere uerum saltem | |
| contingere quam exitio suo uiderat pecuniam cupiens, | 20 |
| et magnis suis laboribus perfectum desiderium Phile- | |
| sithero laetitia percitus nuntiat statimque destinatum | |
| praemium reposcit, et tenet nummos aureos manus | |
| Myrmecis, quae nec aereos norat. | |
| Iamque nocte promota solum perducit ad do- | 20.1 |
| mum probeque capite contectum amatorem strenuum | |
| infert adusque dominae cubiculum. Commodum | |
| nouis amplexibus Amori rudi litabant, commodum | |
| prima stipendia Veneri militabant nudi milites: et | 5 |
| contra omnium opinionem captata noctis opportuni- | |
| tate inprouisus maritus adsistit suae domus ianuam. | |
| Iam pulsat, iam clamat, iam saxo fores uerberat et | |
| ipsa tarditate magis magisque suspectus dira commi- | |
| natur Myrmeci supplicia. At ille repentino malo per- | 10 |
| turbatus et misera trepidatione ad inopiam consilii | |
| deductus, quod solum poterat, nocturnas tenebras | |
| sibi causabatur obsistere quin clauem curiose abscon- | |
| ditam repperiret. Interdum Philesitherus cognito | |
| strepitu raptim tunicam iniectus sed plane prae tur- | 15 |
| batione pedibus intectis procurrit cubiculo. Tunc | |
| Myrmex tandem claue pessulis subiecta repandit fores | |
| et recipit etiam tunc fidem deum boantem dominum | |
| eoque propere cubiculum petente clandestino trans- | |
| cursu dimittit Philesitherum. Quo iam pro limine | 20 |
| liberato securus sui clausa domo rursum se reddidit | |
| quieti. | |
| Sed dum prima luce Barbarus procedit cubi- | 21.1 |
| culo, uidet sub lectulo soleas incognitas, quibus induc- | |
| tus Philesitherus inrepserat, suspectisque e re nata | |
| quae gesta sunt, non uxori non ulli familiarium cordo- | |
| lio patefacto, sublatis iis et in sinum furtim abscon- | 5 |
| ditis, iusso tantum Myrmece per conseruos uincto | |
| forum uersus adtrahi, tacitos secum mugitus iterans | |
| rapidum dirigit gressum, certus solearum indicio ues- | |
| tigium adulteri posse se perfacile indipisci. Sed ecce | |
| per plateam dum Barbarus uultu turgido subductisque | 10 |
| superciliis incedit iratus ac pone eum Myrmex uincu- | |
| lis obrutus, non quidem coram noxae prehensus, con- | |
| scientia tamen pessima permixtus lacrimis uberibus ac | |
| postremis lamentationibus inefficacem commouet mi- | |
| serationem, opportune Philesitherus occurrens, quan- | 15 |
| quam diuerso quodam negotio destinatus, repentina | |
| tamen facie permotus, non enim deterritus, recolens | |
| festinationis suae delictum et cetera consequenter | |
| suspicatus sagaciter extemplo sumpta familiari con- | |
| stantia, dimotis seruulis inuadit cum summo clamore | 20 |
| Myrmecem pugnisque malas eius clementer obtun- | |
| dens: "At te," inquit "nequissimum et periurum ca- | |
| put, dominus iste tuus et cuncta caeli numina, quae | |
| deierando temere deuocasti, pessimum pessime per- | |
| duint, qui de balneis soleas hesterna die mihi furatus | 25 |
| es: dignus hercules, dignus, qui et ista uincula conte- | |
| ras et insuper carceris etiam tenebras perferas." | |
| Hac opportuna fallacia uigorati iuuenis inductus | |
| immo sublatus et ad credulitatem delapsus Barbarus, | |
| postliminio domum regressus, uocato Myrmece, soleas | 30 |
| illas offerens et ignouit ex animo et, uti domino redde- | |
| ret, cui surripuerat, suasit.' | |
| Hactenus adhuc anicula garriente suscipit | 22.1 |
| mulier: 'Beatam illam, quae tam constantis sodalis | |
| libertate fruitur! At ego misella molae etiam sonum et | |
| ecce illius scabiosi asini faciem timentem familiarem | |
| incidi.' | 5 |
| Ad haec anus: 'Iam tibi ego probe suasum et con- | |
| firmatum animi amatorem illum alacrem uadimonium | |
| sistam' et insuper condicta uespertina regressione cu- | |
| biculo facessit. | |
| At pudica uxor statim cenas saliares comparat, | 10 |
| uina pretiosa defaecat, pulmenta recentia tuccetis | |
| temperat. Mensam largiter instruit; denique, ut dei | |
| cuiusdam aduentus, sic expectatur adulteri. Nam et | |
| opportune maritus foris apud naccam proximum ceni- | |
| tabat. Ergo igitur metis die propinquante helcio tan- | 15 |
| dem absolutus refectuique secure redditus non tam | |
| hercules laboris libertatem gratulabar quam quod | |
| reuelatis luminibus libere iam cunctas facinorosae | |
| mulieris artes prospectare poteram. Sol ipsum qui- | |
| dem delapsus Oceanum subterrenas orbis plagas inlu- | 20 |
| minabat, et ecce nequissimae anus adhaerens lateri | |
| temerarius adulter aduentat, puer admodum et adhuc | |
| lubrico genarum splendore conspicuus, adhuc adul- | |
| teros ipse delectans. Hunc multis admodum sauiis | |
| exceptum mulier cenam iubet paratam adcumbere. | 25 |
| Sed ut primum occursoriam potionem et | 23.1 |
| inchoatum gustum extremis labiis contingebat adu- | |
| lescens, multo celerius opinione rediens maritus aduen- | |
| tat. Tunc uxor egregia diras deuotiones in eum de- | |
| precata et crurum ei fragium amborum ominata, | 5 |
| exsangui formidine trepidantem adulterum alueo | |
| ligneo, quo frumenta contusa purgari consuerant, | |
| temere propter iacenti suppositum abscondit, inge- | |
| nitaque astutia dissimulato tanto flagitio, intrepidum | |
| mentita uultum, percontatur de marito cur utique | 10 |
| contubernalis artissimi deserta cenula praematurus | |
| adforet. At ille dolenti prorsus animo suspirans adsi- | |
| due: | |
| 'Nefarium' inquit 'et extremum facinus perditae | |
| feminae tolerare nequiens fuga me proripui. Hem qua- | 15 |
| lis, dii boni, matrona, quam fida quamque sobria tur- | |
| pissimo se dedecore foedauit! Iuro per istam ego sanc- | |
| tam Cererem me nunc etiam meis oculis de tali muliere | |
| minus credere.' | |
| His instincta uerbis mariti audacissima uxor nos- | 20 |
| cendae rei cupiens non cessat optundere, totam pror- | |
| sus a principio fabulam promeret. Nec destitit, donec | |
| eius uoluntati succubuit maritus et sic, ignarus suo- | |
| rum, domus alienae percenset infortunium: | |
| 'Contubernalis mei fullonis uxor, alioquin | 24.1 |
| seruati pudoris ut uidebatur femina, quae semper se- | |
| cundo rumore gloriosa larem mariti pudice guberna- | |
| bat, occulta libidine prorumpit in adulterum quem- | |
| piam. Cumque furtiuos amplexus obiret adsidue, ipso | 5 |
| illo denique momento quo nos lauti cenam petebamus, | |
| cum eodem illo iuuene miscebatur in uenerem. | |
| Ergo nostra repente turbata praesentia, subitario | |
| ducta consilio, eundem illum subiectum contegit uimi- | |
| nea cauea, quae fustium flexu tereti in rectum agge- | 10 |
| rata cumulum lacinias circumdatas suffusa candido | |
| fumo sulpuris inalbabat, eoque iam ut sibi uidebatur | |
| tutissime celato mensam nobiscum secura participat. | |
| Interdum acerrimo grauique odore sulpuris iuuenis | |
| inescatus atque obnubilatus intercluso spiritu difflue- | 15 |
| bat, utque est ingenium uiuacis metalli, crebras ei | |
| sternutationes commouebat. | |
| Atque ut pri- | 25.1 |
| mum e regione mulieris pone tergum eius maritus | |
| acceperat sonum sternutationis—quod enim putaret | |
| ab ea profectum—solito sermone salutem ei fuerat | |
| imprecatus et iterato rursum et frequentato saepius, | 5 |
| donec rei nimietate commotus quod res erat tandem | |
| suspicatur. Et impulsa mensa protenus remotaque | |
| cauea producit hominem crebros anhelitus aegre re- | |
| flantem inflammatusque indignatione contumeliae, | |
| gladium flagitans, iugulare moriturum gestiebat, ni | 10 |
| respecto communi periculo uix eum ab impetu furioso | |
| cohibuissem adseuerans breui absque noxa nostri | |
| suapte inimicum eius uiolentia sulpuris periturum. | |
| Nec suadela mea, sed ipsius rei necessitate lenitus, | |
| quippe iam semiuiuum, illum in proximum deportat | 15 |
| angiportum. Tum uxorem eius tacite suasi ac deni- | |
| que persuasi, secederet paululum atque ultra limen | |
| tabernae ad quampiam tantisper <deuerteret> fami- | |
| liarem sibi mulierem, quoad spatio feruens mariti se- | |
| daretur animus, qui tanto calore tantaque rabie per- | 20 |
| culsus non erat dubius aliquid etiam de se suaque | |
| coniuge tristius profecto cogitare. Talium contuber- | |
| nalis epularum taedio fugatus larem reueni meum.' | |
| Haec recensente pistore iam dudum procax | 26.1 |
| et temeraria mulier uerbis execrantibus fullonis illius | |
| detestabatur uxorem: illam perfidam, illam impudi- | |
| cam, denique uniuersi sexus grande dedecus, quae suo | |
| pudore postposito torique genialis calcato foedere la- | 5 |
| rem mariti lupanari maculasset infamia iamque per- | |
| dita nuptae dignitate prostitutae sibi nomen adsciue- | |
| rit; addebat et talis oportere uiuas exuri feminas. Et | |
| tamen taciti uulneris et suae sordidae conscientiae | |
| commonita, quo maturius stupratorem suum tegmi- | 10 |
| nis cruciatu liberaret, identidem suadebat maritum | |
| temperius quieti decedere. At ille utpote intercepta | |
| cena, profugus et prorsus ieiunus, mensam potius co- | |
| miter postulabat. Adponebat ei propere, quamuis | |
| inuita, mulier quippini destinatam alii. Sed mihi | 15 |
| penita carpebantur praecordia et praecedens facinus | |
| et praesentem deterrimae feminae constantiam cogi- | |
| tanti mecumque sedulo deliberabam, si quo modo | |
| possem detectis ac reuelatis fraudibus auxilium meo | |
| perhibere domino illumque, qui ad instar testudinis | 20 |
| alueum succubabat, depulso tegmine cunctis palam | |
| facere. | |
| Sic erili contumelia me cruciatum tandem | 27.1 |
| caelestis respexit prouidentia. Nam senex claudus, cui | |
| nostra tutela permissa fuerat, uniuersa nos iumenta, | |
| id hora iam postulante, ad lacum proximum bibendi | |
| causa gregatim prominabat. Quae res optatissimam | 5 |
| mihi uindictae subministrauit occasionem. Namque | |
| praetergrediens obseruatos extremos adulteri digitos, | |
| qui per angustias caui tegminis prominebant, obli- | |
| quata atque infesta ungula conpressos usque ad sum- | |
| mam minutiem contero, donec intolerabili dolore | 10 |
| commotus, sublato flebili clamore repulsoque et | |
| abiecto alueo, conspectui profano redditus scaenam | |
| propudiosae mulieris patefecit. | |
| Nec tamen pistor damno pudicitiae magnopere | |
| commotus exsangui pallore trepidantem puerum se- | 15 |
| rena fronte et propitiata facie commulcens incipit: | |
| 'Nihil triste de me tibi, fili, metuas. Non sum barba- | |
| rus nec agresti morum squalore praeditus nec ad | |
| exemplum naccinae truculentiae sulpuris te letali | |
| fumo necabo ac ne iuris quidem seueritate lege de | 20 |
| adulteriis ad discrimen uocabo capitis tam uenustum | |
| tamque pulchellum puellum, sed plane cum uxore | |
| mea partiario tractabo. Nec herciscundae familiae | |
| sed communi diuidundo formula dimicabo, ut sine | |
| ulla controuersia uel dissensione tribus nobis in uno | 25 |
| conueniat lectulo. Nam et ipse semper cum mea | |
| coniuge tam concorditer uixi ut ex secta prudentium | |
| eadem nobis ambobus placerent. Sed nec aequitas | |
| ipsa patitur habere plus auctoritatis uxorem quam | |
| maritum.' | 30 |
| Talis sermonis blanditie cauillatum de- | 28.1 |
| ducebat ad torum nolentem puerum, sequentem ta- | |
| men; et pudicissima illa uxore alterorsus disclusa | |
| solus ipse cum puero cubans gratissima corruptarum | |
| nuptiarum uindicta perfruebatur. Sed cum primum | 5 |
| rota solis lucida diem peperit, uocatis duobus e familia | |
| ualidissimis, quam altissime sublato puero, ferula | |
| nates eius obuerberans: 'Tu autem,' inquit 'tam mol- | |
| lis ac tener et admodum puer, defraudatis amatoribus | |
| aetatis tuae flore, mulieres adpetis atque eas liberas | 10 |
| et conubia lege sociata conrumpis et intempestiuum | |
| tibi nomen adulteri uindicas?' | |
| His et pluribus uerbis compellatum et insuper ad- | |
| fatim plagis castigatum forinsecus abicit. At ille adul- | |
| terorum omnium fortissimus, insperata potitus salute, | 15 |
| tamen nates candidas illas noctu diuque dirruptus, | |
| maerens profugit. Nec setius pistor ille nuntium remi- | |
| sit uxori eamque protinus de sua proturbauit domo. | |
| At illa praeter genuinam nequitiam contu- | 29.1 |
| melia etiam, quamuis iusta, tamen altius commota | |
| atque exasperata ad armillum reuertit et ad familiares | |
| feminarum artes accenditur magnaque cura requisi- | |
| tam ueteratricem quandam feminam, quae deuotio- | 5 |
| nibus ac maleficiis quiduis efficere posse credebatur, | |
| multis exorat precibus multisque suffarcinat muneri- | |
| bus, alterum de duobus postulans, uel rursum miti- | |
| gato conciliari marito uel, si id nequiuerit, certe larua | |
| uel aliquo diro numine immisso uiolenter eius expu- | 10 |
| gnari spiritum. Tunc saga illa et diuini potens primis | |
| adhuc armis facinerosae disciplinae suae uelitatur et | |
| uehementer offensum mariti flectere atque in amorem | |
| impellere conatur animum. Quae res cum ei sequius | |
| ac rata fuerat proueniret, indignata numinibus et | 15 |
| praeter praemii destinatum compendium contemp- | |
| tione etiam stimulata ipsi iam miserrimi mariti incipit | |
| imminere capiti umbramque uiolenter peremptae mu- | |
| lieris ad exitium eius instigare. | |
| Sed forsitan lector scrupulosus reprehen- | 30.1 |
| dens narratum meum sic argumentaberis: 'Vnde au- | |
| tem tu, astutule asine, intra terminos pistrini con- | |
| tentus, quid secreto, ut adfirmas, mulieres gesserint | |
| scire potuisti?'. Accipe igitur quem ad modum homo | 5 |
| curiosus iumenti faciem sustinens cuncta quae in per- | |
| niciem pistoris mei gesta sunt cognoui. | |
| Diem ferme circa mediam repente intra pistrinum | |
| mulier reatu miraque tristitie deformis apparuit, fle- | |
| bili centunculo semiamicta, nudis et intectis pedibus, | 10 |
| lurore buxeo macieque foedata, et discerptae comae | |
| semicanae sordentes inspersu cineris pleramque eius | |
| anteuentulae contegebant faciem. Haec talis manu | |
| pistori clementer iniecta, quasi quippiam secreto con- | |
| locutura, in suum sibi cubiculum deducit eum et ad- | 15 |
| ducta fore quam diutissime demoratur. Sed cum | |
| esset iam confectum omne frumentum, quod inter | |
| manus opifices tractauerant, necessarioque peti debe- | |
| ret aliud, seruuli cubiculum propter adstantes domi- | |
| num uocabant operique supplementum postulabant. | 20 |
| Atque ut illis <iterum et> saepicule [et inter]uocaliter | |
| clamantibus nullus respondit dominus, iam forem pul- | |
| sare ualidius et, quod diligentissime fuerat oppessu- | |
| lata, maius peiusque aliquid opinantes, nisu ualido | |
| reducto uel diffracto cardine, tandem patefaciunt adi- | 25 |
| tum. Nec uspiam reperta illa muliere uident e quo- | |
| dam tigillo constrictum iamque exanimem pendere | |
| dominum, eumque nodo ceruicis absolutum detrac- | |
| tumque summis plangoribus summisque lamentatio- | |
| nibus atque ultimo lauacro procurant, peractisque | 30 |
| feralibus officiis, frequenti prosequente comitatu, tra- | |
| dunt sepulturae. | |
| Die sequenti filia eius accurrit e proxumo | 31.1 |
| castello, in quod pridem denupserat, maesta atque | |
| crines pendulos quatiens et interdum pugnis obtun- | |
| dens ubera, quae nullo quidem domus infortunium | |
| nuntiante cuncta cognorat, sed ei per quietem obtulit | 5 |
| sese flebilis patris sui facies adhuc nodo reuincta cer- | |
| uice, eique totum nouercae scelus aperuit de adulte- | |
| rio, de maleficio, et quem ad modum laruatus ad infe- | |
| ros demeasset. Ea cum se diutino plangore crucias- | |
| set, concursu familiarium cohibita tandem pausam | 10 |
| luctui fecit. Iamque nono die rite completis apud tu- | |
| mulum sollemnibus familiam supellectilemque et om- | |
| nia iumenta ad hereditariam deducit auctionem. | |
| Tunc unum larem uarie dispergit uenditionis incertae | |
| licentiosa fortuna. Me denique ipsum pauperculus | 15 |
| quidam hortulanus comparat quinquaginta nummis, | |
| magno, ut aiebat, sed ut communi labore uictum | |
| sibi quaereret. | |
| Res ipsa mihi poscere uidetur ut huius | 32.1 |
| quoque seruiti mei disciplinam exponam. Matutino | |
| me multis holeribus onustum proxumam ciuitatem | |
| deducere consuerat dominus atque ibi uenditoribus | |
| tradita merce, dorsum insidens meum, sic hortum | 5 |
| redire. Ac dum fodiens, dum irrigans, ceteroque incur- | |
| uus labore deseruit, ego tantisper otiosus placida | |
| quiete recreabar. Sed ecce siderum ordinatis ambagi- | |
| bus per numeros dierum ac mensuum remeans annus | |
| post mustulentas autumni delicias ad hibernas Capri- | 10 |
| corni pruinas deflexerat, et adsiduis pluuiis noctur- | |
| nisque rorationibus sub dio et intecto conclusus sta- | |
| bulo continuo discruciabar frigore, quippe cum meus | |
| dominus prae nimia paupertate ne sibi quidem nedum | |
| mihi posset stramen aliquod uel exiguum tegimen pa- | 15 |
| rare, sed frondoso casulae contentus umbraculo dege- | |
| ret. Ad hoc matutino lutum nimis frigidum gelusque | |
| praeacuta frusta nudis inuadens pedibus enicabar ac | |
| ne suetis saltem cibariis uentrem meum replere pote- | |
| ram. Namque et mihi et ipsi domino cena par ac simi- | 20 |
| lis oppido tamen tenuis aderat, lactucae ueteres et | |
| insuaues illae, quae seminis enormi senecta ad instar- | |
| scoparum in amaram caenosi sucus cariem exoles- | |
| cunt. | |
| Nocte quadam paterfamilias quidam e | 33.1 |
| pago proximo tenebris inluniae caliginis impeditus et | |
| imbre nimio madefactus atque ob id ab itinere directo | |
| cohibitus ad hortulum nostrum iam fesso equo deuer- | |
| terat, receptusque comiter pro tempore licet non | 5 |
| delicato necessario tamen quietis subsidio, remune- | |
| rari benignum hospitem cupiens, promittit ei de prae- | |
| diis suis sese daturum et frumenti et oliui aliquid et | |
| amplius duos uini cados. Nec moratus meus sacculo | |
| et utribus uacuis secum adportatis nudae spinae meae | 10 |
| residens ad sexagesimum stadium profectionem com- | |
| parat. Eo iam confecto uiae spatio peruenimus ad | |
| praedictos agros ibique statim meum dominum comis | |
| hospes opipari prandio participat. | |
| Iamque iis poculis mutuis altercantibus mirabile | 15 |
| prorsus euenit ostentum. Vna de cetera cohorte gal- | |
| lina per mediam cursitans aream clangore genuino | |
| uelut ouum parere gestiens personabat. Eam suus do- | |
| minus intuens: 'O bona' inquit 'ancilla et satis fe- | |
| cunda, quae multo iam tempore cotidianis nos partu- | 20 |
| bus saginasti. Nunc etiam cogitas, ut uideo, gustulum | |
| nobis praeparare.' Et 'heus', inquit 'puer, calathum | |
| fetui gallinaceo destinatum angulo solito collocato.' | |
| Ita, uti fuerat iussum, procurante puero gallina | |
| consuetae lecticulae spreto cubili ante ipsos pedes | 25 |
| domini praematurum sed magno prorsus futurum | |
| scrupulo prodidit partum. Non enim ouum, quod sci- | |
| mus, illud; sed pinnis et unguibus et oculis et uoce | |
| etiam perfectum edidit pullum, qui matrem suam coe- | |
| pit continuo comitari. | 30 |
| Nec eo setius longe maius ostentum et | 34.1 |
| quod omnes merito perhorrescerent exoritur. Sub ipsa | |
| enim mensa, quae reliquias prandii gerebat, terra | |
| dehiscens imitus largissimum emicuit sanguinis fon- | |
| tem; hinc resultantes uberrimae guttae mensam | 5 |
| cruore perspergunt. Ipsoque illo momento quo stu- | |
| pore defixi mirantur ac trepidant diuina praesagia, | |
| concurrit unus e cella uinaria nuntians omne uinum, | |
| quod olim diffusum fuerat, in omnibus doliis feruenti | |
| calore et prorsus ut igne copioso subdito rebullire. | 10 |
| Visa est interea mustela etiam mortuum serpentem | |
| forinsecus mordicus adtrahens, et de ore pastoricii | |
| canis uirens exiluit ranula, ipsumque canem qui proxi- | |
| mus consistebat aries adpetitum unico morsu strangu- | |
| lauit. Haec tot ac talia ingenti pauore domini illius | 15 |
| et familiae totius ad extremum stuporem deiecerant | |
| animos, quid prius quidue posterius, quid magis quid | |
| minus numinum caelestium leniendis minis quot et | |
| qualibus procuraretur hostiis. | |
| Adhoc omnibus expectatione taeterrimae | 35.1 |
| formidinis torpidis accurrit quidam seruulus magnas | |
| et postremas domino illi fundorum clades adnuntians. | |
| Namque is adultis iam tribus liberis doctrina instruc- | |
| tis et uerecundia praeditis uiuebat gloriosus. His adu- | 5 |
| lescentibus erat cum quodam paupere modicae casu- | |
| lae domino uetus familiaritas. At enim casulae paruu- | |
| lae conterminos magnos et beatos agros possidebat | |
| uicinus potens et diues et iuuenis et <splendidae> | |
| prosapiae <sed> maiorum gloria male utens pollensque | 10 |
| factionibus et cuncta facile faciens in ciuitate; <hic> | |
| hostili modo uicini tenuis incursabat pauperiem pecua | |
| trucidando, boues abigendo, fruges adhuc immaturas | |
| obterendo. Iamque tota frugalitate spoliatum ipsis | |
| etiam glebulis exterminare gestiebat finiumque inani- | 15 |
| commota quaestione terram totam sibi uindicabat. | |
| Tunc agrestis, uerecundus alioquin, auaritia diuitis | |
| iam spoliatus, ut suo saltem sepulchro paternum reti- | |
| neret solum, amicos plurimos ad demonstrationem | |
| finium trepidans eximie corrogarat. Aderant inter | 20 |
| alios tres illi fratres cladibus amici quantulum quantu- | |
| lum ferentes auxilium. | |
| Nec tamen ille uaesanus tantillum prae- | 36.1 |
| sentia multorum ciuium territus uel etiam confusus, | |
| licet non rapinis, saltem uerbis temperare uoluit, | |
| sed illis clementer expostulantibus feruidosque eius | |
| mores blanditiis permulcentibus repente suam suo- | 5 |
| rumque carorum salutem quam sanctissime adiurans | |
| adseuerat parui se pendere tot mediatorum praesen- | |
| tiam, denique uicinum illum auriculis per suos seruu- | |
| los sublatum de casula longissime statimque proiec- | |
| tum iri. Quo dicto insignis indignatio totos audien- | 10 |
| tium pertemptauit animos. Tunc unus e tribus fratri- | |
| bus incunctanter et paulo liberius respondit frustra | |
| eum suis opibus confisum tyrannica superbia commi- | |
| nari, cum alioquin pauperes etiam liberali legum prae- | |
| sidio de insolentia locupletium consueuerint uindi- | 15 |
| cari. Quod oleum flammae, quod sulpur incendio, | |
| quod flagellum Furiae, hoc et iste sermo truculentiae | |
| hominis nutrimento fuit. Iamque ad extremam insa- | |
| niam uecors, suspendium sese et totis illis et ipsis legi- | |
| bus mandare proclamans, canes pastoricios uillaticos | 20 |
| feros atque immanes, adsuetos abiecta per agros essi- | |
| tare cadauera, praeterea etiam transeuntium uiato- | |
| rum passiuis morsibus alumnatos, laxari atque in | |
| eorum exitium inhortatos immitti praecepit. Qui | |
| simul signo solito pastorum incensi atque inflammati | 25 |
| sunt, furiosa rabie conciti et latratibus etiam absonis | |
| horribiles eunt in homines eosque uariis adgressi uul- | |
| neribus distrahunt ac lacerant nec fugientibus saltem | |
| compercunt, sed eo magis inritatiores secuntur. | |
| Tunc inter confertam trepidae multitu- | 37.1 |
| dinis stragem e tribus iunior offenso lapide atque ob- | |
| tunsis digitis terrae prosternitur saeuisque illis et fero- | |
| cissimis canibus instruit nefariam dapem; protenus | |
| enim nancti praedam iacentem miserum illum ado- | 5 |
| lescentem frustatim discerpunt. Atque ut eius leta- | |
| lem ululatum cognouere ceteri fratres, accurrunt | |
| maesti suppetias obuolutisque lacinia laeuis manibus | |
| lapidum crebris iactibus propugnare fratri atque abi- | |
| gere canes adgrediuntur. Nec tamen eorum ferociam | 10 |
| uel conterere uel expugnare potuere, quippe cum mi- | |
| serrimus adulescens ultima uoce prolata, uindicarent | |
| de pollutissimo diuite mortem fratris iunioris, ilico | |
| laniatus interisset. Tunc reliqui fratres non tam her- | |
| cules desperata quam ultro neglecta sua salute con- | 15 |
| tendunt ad diuitem atque ardentibus animis impetu- | |
| que uaesano lapidibus crebris in eum uelitantur. At | |
| ille cruentus et multis ante flagitiis similibus exercita- | |
| tus percussor iniecta lancea duorum alterum per pec- | |
| tus medium transadegit. Nec tamen peremptus ac | 20 |
| prorsum exanimatus adulescens ille terrae concidit; | |
| nam telum transuectum atque ex maxima parte pone | |
| tergum elapsum soloque nisus uiolentia defixum ri- | |
| gore librato suspenderat corpus. Sed et quidam de | |
| seruulis procerus et ualidus sicario illi ferens auxilium | 25 |
| lapide contorto tertii illius iuuenis dexterum brachium | |
| longo iactu petierat, sed impetu casso per extremos | |
| digitos transcurrens lapis contra omnium opinionem | |
| deciderat innoxius. | |
| Non nullam tamen sagacissimo iuueni | 38.1 |
| prouentus humanior uindictae speculam subminis- | |
| trauit. Ficta namque manus suae debilitate sic crude- | |
| lissimum iuuenem compellat: 'Fruere exitio totius | |
| nostrae familiae et sanguine trium fratrum insatiabi- | 5 |
| lem tuam crudelitatem pasce et de prostratis tuis | |
| ciuibus gloriose triumpha, dum scias, licet priuato | |
| suis possessionibus paupere fines usque et usque pro- | |
| terminaueris, habiturum te tamen uicinum aliquem. | |
| Nam haec etiam dextera, quae tuum prorsus ampu- | 10 |
| tasset caput, iniquitate fati contusa decidit.' | |
| Quo sermone, alioquin exasperatus, furiosus latro | |
| rapto gladio sua miserrimum iuuenem manu peremp- | |
| turus inuadit auidus. Nec tamen sui molliorem prouo- | |
| carat; quippe insperato et longe contra eius opi- | 15 |
| nionem resistens iuuenis complexu fortissimo arripit | |
| eius dexteram magnoque nisu ferro librato multis et | |
| crebris ictibus inpuram elidit diuitis animam et, ut | |
| accurrentium etiam familiarium manu se liberaret, | |
| confestim adhuc inimici sanguine delibuto mucrone | 20 |
| gulam sibi prorsus exsecuit. | |
| Haec erant quae prodigiosa praesagauerant os- | |
| tenta, haec quae miserrimo domino fuerant nuntiata. | |
| Nec ullum uerbum ac ne tacitum quidem fletum tot | |
| malis circumuentus senex quiuit emittere, sed | 25 |
| adrepto ferro, quo commodum inter suos epulones ca- | |
| seum atque alias prandii partes diuiserat, ipse | |
| quoque ad instar infelicissimi sui filii iugulum sibi | |
| multis ictibus contrucidat, quoad super mensam cer- | |
| nulus corruens portentuosi cruoris maculas noui san- | 30 |
| guinis fluuio proluit. | |
| Ad istum modum puncto breuissimo di- | 39.1 |
| lapsae domus fortunam hortulanus ille miseratus | |
| suosque casus grauiter ingemescens, depensis pro | |
| prandio lacrimis uacuasque manus complodens saepi- | |
| cule, protinus inscenso me retro quam ueneramus | 5 |
| uiam capessit. Nec innoxius ei saltem regressus eue- | |
| nit. Nam quidam procerus et, ut indicabat habitus | |
| atque habitudo, miles e legione, factus nobis obuius, | |
| superbo atque adroganti sermone percontatur, quor- | |
| sum uacuum duceret asinum? At meus, adhuc mae- | 10 |
| rore permixtus et alias Latini sermonis ignarus, taci- | |
| tus praeteribat. Nec miles ille familiarem cohibere | |
| quiuit insolentiam, sed indignatus silentio eius ut | |
| conuicio, uiti quam tenebat obtundens eum dorso meo | |
| proturbat. Tunc hortulanus subplicue respondit ser- | 15 |
| monis ignorantia se quid ille diceret scire non posse. | |
| Ergo igitur Graece subiciens miles: 'Vbi' inquit 'ducis | |
| asinum istum?'. Respondit hortulanus petere se ciui- | |
| tatem proximam. 'Sed mihi' inquit 'opera eius opus | |
| est; nam de proximo castello sarcinas praesidis nostri | 20 |
| cum ceteris iumentis debet aduehere'; et iniecta sta- | |
| tim manu loro me, quo ducebar, arreptum incipit tra- | |
| here. Sed hortulanus prioris plagae uulnere prolap- | |
| sum capite sanguinem detergens rursus deprecatur | |
| ciuilius atque mansuetius uersari commilitonem idque | 25 |
| per spes prosperas eius orabat adiurans. 'Nam et hic | |
| ipse' aiebat 'iners asellus et nihilo minus <mordax> | |
| morboque detestabili caducus uix etiam paucos hole- | |
| rum maniculos de proximo hortulo solet anhelitu lan- | |
| guido fatigatus subuehere, nedum ut rebus ampliori- | 30 |
| bus idoneus uideatur gerulus.' | |
| Sed ubi nullis precibus mitigari militem ma- | 40.1 |
| gisque in suam perniciem aduertit efferari iamque | |
| inuersa uite de uastiore nodulo cerebrum suum diffin- | |
| dere, currit ad extrema subsidia simulansque sese ad | |
| commouendam miserationem genua eius uelle contin- | 5 |
| gere, summissus atque incuruatus, arreptis eius | |
| utrisque pedibus sublimem elatum terrae grauiter ad- | |
| plodit et statim qua pugnis qua cubitis qua morsibus, | |
| etiam de uia lapide correpto, totam faciem manusque | |
| eius et latera conuerberat. Nec ille, ut primum humi | 10 |
| supinatus est, uel repugnare uel omnino munire se | |
| potuit, sed plane identidem comminabatur, si sur- | |
| rexisset, sese concisurum eum machaera sua frusta- | |
| tim. Quo sermone eius commonefactus hortulanus eri- | |
| pit ei spatham eaque longissime abiecta rursum | 15 |
| saeuioribus eum plagis adgreditur. Nec ille prostratus | |
| et praeuentus uulneribus ullum repperire saluti quiens | |
| subsidium, quod solum restabat, simulat sese mor- | |
| tuum. Tunc spatham illam secum asportans hortula- | |
| nus inscenso me concito gradu recta festinat ad ciui- | 20 |
| tatem nec hortulum suum saltem curans inuisere ad | |
| quempiam sibi deuertit familiarem. Cunctisque nar- | |
| ratis deprecatur, periclitanti sibi ferret auxilium seque | |
| cum suo sibi asino tantisper occultaret, quoad cela- | |
| tus spatio bidui triduiue capitalem causam euaderet. | 25 |
| Nec oblitus ille ueteris amicitiae prompte suscipit, | |
| meque per scalas complicitis pedibus in superius cena- | |
| culum adtracto hortulanus deorsus in ipsa tabernula | |
| derepit in quandam cistulam et supergesto delitiscit | |
| orificio. | 30 |
| At miles ille, ut postea didici, tandem uelut | 41.1 |
| emersus graui crapula, nutabundus tamen et tot pla- | |
| garum dolore saucius baculoque se uix sustinens, ciui- | |
| tatem aduentat confususque de impotentia deque | |
| inertia sua quicquam ad quemquam referre popula- | 5 |
| rium, sed tacitus iniuriam deuorans quosdam commi- | |
| litones nanctus is tantum clades enarrat suas. Pla- | |
| cuit ut ipse quidem contubernio se tantisper abscon- | |
| deret—nam praeter propriam contumeliam militaris | |
| etiam sacramenti genium ob amissam spatham uere- | 10 |
| batur—, ipsi autem signis nostris enotatis inuestiga- | |
| tioni uindictaeque sedulam darent operam. Nec de- | |
| fuit uicinus perfidus, qui nos ilico occultari nuntiaret. | |
| Tum commilitones accersitis magistratibus mentiun- | |
| tur sese multi pretii uasculum argenteum praesidis in | 15 |
| uia perdidisse idque hortulanum quendam repperisse | |
| nec uelle restituere, sed aput familiarem quendam sibi | |
| delitescere. Tunc magistratus et damno et praesidis | |
| nomine cognito ueniunt ad deuersori nostri fores cla- | |
| raque uoce denuntiant hospiti nostro nos, quos occul- | 20 |
| taret apud se certo certius, dedere potius quam discri- | |
| men proprii subiret capitis. Nec ille tantillum conter- | |
| ritus salutique studens eius, quem in suam receperat | |
| fidem, quicquam de nobis fatetur ac diebus plusculis | |
| nec uidisse quidem illum hortulanum contendit. Con- | 25 |
| tra commilitones ibi nec uspiam illum delitiscere adiu- | |
| rantes genium principis contendebant. Postremum | |
| magistratibus placuit obstinate denegantem scrutinio | |
| detegere. Immissis itaque lictoribus ceterisque publi- | |
| cis ministeriis angulatim cuncta sedulo perlustrari | 30 |
| iubent, nec quisquam mortalium ac ne ipse quidem | |
| asinus intra limen comparere nuntiatur. | |
| Tunc gliscit uiolentior utrimquesecus con- | 42.1 |
| tentio, militum pro comperto de nobis adseuerantium | |
| fidemque Caesaris identidem implorantium, at illius | |
| negantis adsidueque deum numen obtestantis. Qua | |
| contentione et clamoso strepitu cognito, curiosus alio- | 5 |
| quin et inquieti procacitate praeditus asinus, dum | |
| obliquata ceruice per quandam fenestrulam quidnam | |
| sibi uellet tumultus ille prospicere gestio, unus e com- | |
| militonibus casu fortuito conlimatis oculis ad um- | |
| bram meam cunctos testatur incoram. Magnus deni- | 10 |
| que continuo clamor exortus est et emensis protinus | |
| scalis iniecta manu quidam me uelut captiuum detra- | |
| hunt. Iamque omni sublata cunctatione scrupulosius | |
| contemplantes singula, cista etiam illa reuelata, reper- | |
| tum productumque et oblatum magistratibus mise- | 15 |
| rum hortulanum poenas scilicet capite pensurum in | |
| publicum deducunt carcerem summoque risu meum | |
| prospectum cauillari non desinunt. Vnde etiam de | |
| prospectu et umbra asini natum est frequens pro- | |
| uerbium. | 20 |