LIBER VIII
  Noctis gallicinio uenit quidam iuuenis e proxima 8.1.1
ciuitate, ut quidem mihi uidebatur, unus ex famulis
Charites, puellae illius, quae mecum aput latrones
pares aerumnas exanclauerat. Is de eius exitio et
domus totius infortunio mira ac nefanda, ignem prop- 5
ter adsidens, inter conseruorum frequentiam sic an-
nuntiabat:
  'Equisones opilionesque, etiam busequae, fuit Cha-
rite nobis, fuit misella et quidem casu grauissimo, nec
uero incomitata Manis adiuit. Sed ut cuncta noritis, 10
referam uobis a capite quae gesta sunt quaeque pos-
sint merito doctiores, quibus stilos fortuna subminis-
trat, in historiae specimen chartis inuoluere.
  Erat in proxima ciuitate iuuenis natalibus praeno-
bilis quo clarus et pecuniae fuit satis locuples, sed 15
luxuriae popinalis scortisque et diurnis potationibus
exercitatus atque ob id factionibus latronum male so-
ciatus nec non etiam manus infectus humano cruore,
Thrasyllus nomine. Idque sic erat et fama dicebat.
  Hic, cum primum Charite nubendo maturuis- 2.1
set, inter praecipuos procos summo studio petitionis
eius munus obierat et quanquam ceteris omnibus id
genus uiris antistaret eximiisque muneribus parentum
inuitaret iudicium, morum tamen inprobatus repulsae 5
contumelia fuerat aspersus. Ac dum erilis puella in
boni Tlepolemi manum uenerat, firmiter deorsus de-
lapsum nutriens amorem et denegati thalami permis-
cens indignationem, cruento facinori quaerebat acces-
sum. Nanctus denique praesentiae suae tempestiuam 10
occasionem, sceleri, quod diu cogitarat, accingitur.
Ac die quo praedonum infestis mucronibus puella
fuerat astu uirtutibusque sponsi sui liberata, turbae
gratulantium exultans insigniter permiscuit sese salu-
tique praesenti ac futurae suboli nouorum maritorum 15
gaudibundus ad honorem splendidae prosapiae inter
praecipuos hospites domum nostram receptus, occul-
tato consilio sceleris, amici fidelissimi personam men-
tiebatur. Iamque sermonibus assiduis et conuersa-
tione frequenti nonnunquam etiam cena poculoque 20
communi carior cariorque factus in profundam rui-
nam cupidinis sese paulatim nescius praecipitauerat.
Quidni, cum flamma saeui amoris parua quidem
primo uapore delectet, sed fomentis consuetudinis
exaestuans inmodicis ardoribus totos amburat ho- 25
mines?
  Diu denique deliberauerat secum Thrasyllus 3.1
quod nec clandestinis colloquiis opportunum repperi-
ret locum et adulterinae Veneris magis magisque prae-
clusos aditus [copia custodientium] cerneret nouaeque
atque gliscentis affectionis firmissimum uinculum non 5
posse dissociari perspiceret, et puellae, si uellet, quan-
quam uelle non posset, <copia custodientium> fura-
trinae coniugalis incommodaret rudimentum; et ta-
men ad hoc ipsum quod non potest contentiosa per-
nicie, quasi posset, impellitur. Quod nunc arduum 10
factu putatur, amore per dies roborato facile uidetur
effectu. Spectate denique, sed, oro, sollicitis animis
intendite, quorsum furiosae libidinis proruperint im-
petus.
  Die quadam uenatum Tlepolemus assumpto 4.1
Thrasyllo petebat indagaturus feras, quod tamen in
capreis feritatis est; nec enim Charite maritum suum
quaerere patiebatur bestias armatas dente uel cornu.
Iamque apud frondosum tumulum ramorumque den- 5
sis tegminibus umbrosum prospectu uestigatorum ob-
septis capreis canes uenationis indagini generosae,
mandato cubili residentes inuaderent bestias, immit-
tuntur statimque sollertis disciplinae memores parti-
tae totos praecingunt aditus tacitaque prius seruata 10
mussitatione, signo sibi repentino reddito, latratibus
feruidis dissonisque miscent omnia. Nec ulla caprea
nec pauens dammula nec prae ceteris feris mitior
cerua, sed aper immanis atque inuisitatus exsurgit
toris callosae cutis obesus, pilis inhorrentibus corio 15
squalidus, setis insurgentibus spinae hispidus, denti-
bus attritu sonaci spumeus, oculis aspectu minaci
flammeus, impetu saeuo frementis oris totus fulmi-
neus. Et primum quidem canum procaciores, quae
comminus contulerant uestigium, genis hac illac iacta- 20
tis consectas interficit, dein calcata retiola, qua pri-
mos impetus reduxerat, transabiit.
  Et nos quidem cuncti pauore deterriti et alio- 5.1
quin innoxiis uenationibus consueti, tunc etiam iner-
mes atque inmuniti tegumentis frondis uel arboribus
latenter abscondimus, Thrasyllus uero nactus frau-
dium opportunum decipulum sic Tlepolemum cap- 5
tiose compellat: "Quid stupore confusi uel etiam
cassa formidine similes humilitati seruorum istorum
uel in modum pauoris feminei deiecti tam opimam
praedam mediis manibus amittimus? Quin equos
inscendimus? Quin ocius indipiscimur? En cape uena- 10
bulum et ego sumo lanceam." Nec tantillum morati
protinus insiliunt equos ex summo studio bestiam in-
sequentes. Nec tamen illa genuini uigoris oblita retor-
quet impetum et incendio feritatis ardescens dentium
compulsu quem primum insiliat cunctabunda rima- 15
tur. Sed prior Tlepolemus iaculum quod gerebat insu-
per dorsum bestiae contorsit. At Thrasyllus ferae qui-
dem pepercit, set equi quo uehebatur Tlepolemus pos-
tremos poplites lancea feriens amputat. Quadrupes
reccidens, qua sanguis effluxerat, toto tergo supinatus 20
inuitus dominum suum deuoluit ad terram. Nec
diu, sed eum furens aper inuadit iacentem ac primo
lacinias eius, mox ipsum resurgentem multo dente
laniauit. Nec coepti nefarii bonum piguit amicum uel
suae saeuitiae litatum saltem tanto periculo cernens 25
potuit expleri, sed percito atque plagoso ac frustra
uulnera contegenti suumque auxilium miseriter ro-
ganti per femus dexterum dimisit lanceam tanto ille
quidem fidentius quanto crederet ferri uulnera similia
futura prosectu dentium. Nec non tamen ipsam 30
quoque bestiam facili manu transadigit.
  Ad hunc modum definito iuuene exciti latibulo 6.1
suo quisque familia maesta concurrimus. At ille quan-
quam perfecto uoto prostrato inimico laetus ageret,
uultu tamen gaudium tegit et frontem adseuerat et
dolorem simulat et cadauer, quod ipse fecerat, auide 5
circumplexus omnia quidem lugentium officia soller-
ter adfinxit, sed solae lacrimae procedere noluerunt.
Sic ad nostri similitudinem, qui uere lamentabamur,
conformatus manus suae culpam bestiae dabat.
  Necdum satis scelere transacto fama dilabitur et 10
cursus primos ad domum Tlepolemi detorquet et aures
infelicis nuptae percutit. Quae quidem simul percepit
tale nuntium quale non audiet aliud, amens et uecor-
dia percita cursuque bacchata furibundo per plateas
populosas et arua rurestria fertur insana uoce casum 15
mariti quiritans. Confluunt ciuium maestae cateruae,
secuntur obuii dolore sociato, ciuitas cuncta uacuatur
studio uisionis. Et ecce mariti cadauer accurrit laban-
tique spiritu totam se super corpus effudit ac paenis-
sime ibidem, quam deuouerat, ei reddidit animam. 20
Sed aegre manibus erepta suorum inuita remansit in
uita, funus uero toto feralem pompam prosequente
populo deducitur ad sepulturam.
  Sed Thrasyllus nimium nimius clamare, plan- 7.1
gere et quas in primo maerore lacrimas non habebat
iam scilicet crescente gaudio reddere et multis caritatis
nominibus Veritatem ipsam fallere. Illum amicum,
coaetaneum, contubernalem, fratrem denique addito 5
nomine lugubri ciere, nec non interdum manus Cha-
rites a pulsandis uberibus amouere, luctum sedare,
heiulatum cohercere, uerbis palpantibus stimulum
doloris obtundere, uariis exemplis multiuagi casus
solacia nectere, cunctis tamen mentitae pietatis offi- 10
ciis studium contrectandae mulieris adhibere odio-
sumque amorem suum perperam delectando nutrire.
  Sed officiis inferialibus statim exactis puella proti-
nus festinat ad maritum suum demeare cunctasque
prorsus pertemptat uias, certe illam lenem otiosamque 15
nec telis ullis indigentem sed placidae quieti consimi-
lem: inedia denique misera et incuria squalida, tene-
bris imis abscondita, iam cum luce transegerat. Sed
Thrasyllus instantia peruicaci partim per semet ip-
sum, partim per ceteros familiares ac necessarios, 20
ipsos denique puellae parentes extorquet tandem iam
lurore et inluuie paene conlapsa membra lauacro, cibo
denique confoueret. At illa, parentum suorum alio-
quin reuerens, inuita quidem, uerum religiosae neces-
sitati subcumbens, uultu non quidem hilaro, uerum 25
paulo sereniore obiens, ut iubebatur, uiuentium mu-
nia, prorsus in pectore, immo uero penitus in medullis
luctu ac maerore carpebat animum; diesque totos
totasque noctes insumebat luctuoso desiderio, et ima-
gines defuncti, quas ad habitum dei Liberi formaue- 30
rat, adfixo seruitio diuinis percolens honoribus ipso se
solacio cruciabat.
Sed Thrasyllus, praeceps alio- 8.1
quin et de ipso nomine temerarius, priusquam dolo-
rem lacrimae satiarent et percitae mentis resideret fu-
ror et in sese nimietatis senio lassesceret luctus, adhuc
flentem maritum, adhuc uestes lacerantem, adhuc ca- 5
pillos distrahentem non dubitauit de nuptiis conue-
nire et imprudentiae labe tacita pectoris sui secreta
fraudesque ineffabiles detegere. Sed Charite uocem
nefandam et horruit et detestata est et uelut graui
tonitru procellaque sideris uel etiam ipso diali fulmine 10
percussa corruit corpus et obnubilauit animam. Sed
interuallo reualescente paulatim spiritu, ferinos mu-
gitus iterans et iam scaenam pessimi Thrasylli perspi-
ciens, ad limam consili desiderium petitoris distulit.
Tunc inter moras umbra illa misere trucidati Tlepo- 15
lemi sanie cruentam et pallore deformem attollens
faciem quietem pudicam interpellat uxoris:
  "Mi coniux, quod tibi prorsus ab alio dici iam lice-
bit: etsi in pectore tuo non permanet nostri memoria
uel acerbae mortis meae casus foedus caritatis interci- 20
dit,—quouis alio felicius maritare, modo ne in
Thrasylli manum sacrilegam conuenias neue sermo-
nem conferas nec mensam accumbas nec toro adquies-
cas. Fuge mei percussoris cruentam dexteram. Noli
parricidio nuptias auspicari. Uulnera illa, quorum 25
sanguinem tuae lacrimae perluerunt, non sunt tota
dentium uulnera: lancea mali Thrasylli me tibi fecit
alienum" et addidit cetera omnemque scaenam scele-
ris inluminauit.
  At illa, ut primum maesta quieuerat, toro fa- 9.1
ciem impressa, etiamnunc dormiens, lacrimis emanan-
tibus genas cohumidat et uelut quodam tormento in-
quieta quiete excussa luctu redintegrato prolixum
heiulat discissaque interula decora brachia saeuienti- 5
bus palmulis conuerberat. Nec tamen cum quoquam
participatis nocturnis imaginibus, sed indicio facino-
ris prorsus dissimulato, et nequissimum percussorem
punire et aerumnabili uitae sese subtrahere tacita de-
cernit. Ecce rursus improuidae uoluptatis detestabi- 10
lis petitor aures obseratas de nuptiis obtundens ade-
rat. Sed illa clementer aspernata sermonem Thrasylli
astuque miro personata instanter garrienti summis-
seque deprecanti:
  "Adhuc" inquit "tui fratris meique carissimi ma- 15
riti facies pulchra illa in meis deuersatur oculis, adhuc
odor cinnameus ambrosei corporis per nares meas per-
currit, adhuc formonsus Tlepolemus in meo uiuit pec-
tore. Boni ergo et optimi consules, si luctui legitimo
miserrimae feminae necessarium concesseris tempus, 20
quoad residuis mensibus spatium reliquum complea-
tur anni, quae res cum meum pudorem, tum etiam
tuum salutare commodum respicit, ne forte inmaturi-
tate nuptiarum indignatione iusta manes acerbos ma-
riti ad exitium salutis tuae suscitemus." 25
  Nec isto sermone Thrasyllus sobriefactus uel 10.1
saltem tempestiua pollicitatione recreatus identidem
pergit lingua satianti susurros improbos inurguere,
quoad simulanter reuicta Charite suscipit: "Istud
equidem certe magnopere deprecanti concedas ne- 5
cesse est mihi, Thrasylle, ut interdum taciti clandesti-
nos coitus obeamus nec quisquam persentiscat fami-
liarium, quoad reliquos dies metiatur annus."
  Promissioni fallaciosae mulieris oppressus subcu-
buit Thrasyllus et prolixe consentit de furtiuo concu- 10
bitu noctemque et opertas exoptat ultro tenebras uno
potiundi studio postponens omnia. "Sed heus tu,"
inquit Charite, "quam probe ueste contectus omnique
comite uiduatus prima uigilia tacitus fores meas acce-
das unoque sibilo contentus nutricem istam meam 15
opperiare, quae claustris adhaerens excubabit aduen-
tui tuo. Nec setius patefactis aedibus acceptum te
nullo lumine conscio ad meum perducet cubiculum."
  Placuit Thrasyllo scaena feralium nuptiarum. 11.1
Nec sequius aliquid suspicatus sed expectatione tur-
bidus de diei tantum spatio et uesperae mora quere-
batur. Sed ubi sol tandem nocti decessit, ex imperio
Charites adest ornatus et nutricis captiosa uigilia de- 5
ceptus inrepit cubiculum pronus spei. Tunc anus de
iussu dominae blandiens ei furtim depromptis calici-
bus et oenophoro, quod inmixtum uino soporiferum
gerebat uenenum, crebris potionibus auide ac secure
haurientem mentita dominae tarditatem, quasi paren- 10
tem adsideret aegrotum, facile sepeliuit ad somnum.
Iamque eo ad omnes iniurias exposito ac supinato
introuocata Charite masculis animis impetuque diro
fremens inuadit ac supersistit sicarium.
  "En" inquit "fidus coniugis mei comes, en 12.1
uenator egregius, en carus maritus. Haec est illa dex-
tera quae meum sanguinem fudit, hoc pectus quod
fraudulentas ambages in meum concinnauit exitium,
oculi isti quibus male placui, qui quodam modo tamen 5
iam futuras tenebras auspicantes uenientes poenas
antecedunt. Quiesce securus, beate somniare. Non
ego gladio, non ferro petam; absit ut simili mortis
genere cum marito meo coaequeris: uiuo tibi morien-
tur oculi nec quicquam uidebis nisi dormiens. Faxo 10
feliciorem necem inimici tui quam uitam tuam sen-
tias. Lumen certe non uidebis, manu comitis indige-
bis, Chariten non tenebis, nuptias non frueris, nec
mortis quiete recreaberis nec uitae uoluptate laetabe-
ris, sed incertum simulacrum errabis inter Orcum et 15
solem, et diu quaeres dexteram quae tuas expugnauit
pupulas, quodque est in aerumna miserrimum, nescies
de quo queraris. At ego sepulchrum mei Tlepolemi
tuo luminum cruore libabo et sanctis manibus eius
istis oculis parentabo. Sed quid mora temporis di- 20
gnum cruciatum lucraris et meos forsitan tibi pestife-
ros imaginaris amplexus? Relictis somnulentis tene-
bris ad aliam poenalem euigila caliginem. Attolle
uacuam faciem, uindictam recognosce, infortunium
intellege, aerumnas computa. Sic pudicae mulieri tui 25
placuerunt oculi, sic faces nuptiales tuos illuminarunt
thalamos. Vltrices habebis pronubas et orbitatem
comitem et perpetuae conscientiae stimulum."
  Ad hunc modum uaticinata mulier acu cri- 13.1
nali capite deprompta Thrasylli conuulnerat tota lu-
mina eumque prorsus exoculatum relinquens, dum
dolore nescio crapulam cum somno discutit, arrepto
nudo gladio, quo se Tlepolemus solebat incingere, per 5
mediam ciuitatem cursu furioso proripit se procul du-
bio nescio quod scelus gestiens et recta monimentum
mariti contendit. At nos et omnis populus, nudatis
totis aedibus, studiose consequimur hortati mutuo
ferrum uaesanis extorquere manibus. Sed Charite ca- 10
pulum Tlepolemi propter assistens gladioque fulgenti
singulos abigens, ubi fletus uberes et lamentationes
uarias cunctorum intuetur, "Abicite" inquit "impor-
tunas lacrimas, abicite luctum meis uirtutibus alie-
num. Vindicaui in mei mariti cruentum perempto- 15
rem, punita sum funestum mearum [mearum] nup-
tiarum praedonem. Iam tempus est ut isto gladio
deorsus ad meum Tlepolemum uiam quaeram."
Et enarratis ordine singulis quae sibi per som- 14.1
nium nuntiauerat maritus quoque astu Thrasyllum
inductum petisset, ferro sub papillam dexteram trans-
adacto corruit et in suo sibi peruolutata sanguine
postremo balbuttiens incerto sermone proflauit ani- 5
mam uirilem. Tunc propere familiares miserae Cha-
rites accuratissime corpus ablutum unita sepultura
ibidem marito perpetuam coniugem reddidere.
  Thrasyllus uero cognitis omnibus, nequiens ido-
neum exitum praesenti <cladi nisi noua> clade red- 10
dere certusque tanto facinori nec gladium sufficere,
sponte delatus ibidem ad sepulchrum "Vltronea
uobis, infesti Manes, en adest uictima" saepe clami-
tans, ualuis super sese diligenter obseratis inedia sta-
tuit elidere sua sententia damnatum spiritum.' 15
  Haec ille longos trahens suspiritus et nonnun- 15.1
quam inlacrimans grauiter adfectis rusticis adnuntia-
bat. Tunc illi mutati dominii nouitatem metuentes et
infortunium domus erilis altius miserantes fugere con-
parant. Sed equorum magister, qui me curandum 5
magna ille quidem commendatione susceperat, quid-
quid in casula pretiosum conditumque seruabat meo
atque aliorum iumentorum dorso repositum asportans
sedes pristinas deserit. Gerebamus infantulos et mu-
lieres, gerebamus pullos, passeres, aedos, catellos, et 10
quidquid infirmo gradu fugam morabatur, nostris
quoque pedibus ambulabat. Nec me pondus sarcinae,
quanquam enormis, urguebat, quippe gaudiali fuga
detestabilem illum exectorem uirilitatis meae relin-
quentem. 15
  Siluosi montis asperum permensi iugum rursusque
reposita camporum spatia peruecti, iam uespera semi-
tam tenebrante, peruenimus ad quoddam castellum
frequens et opulens, unde nos incolae nocturna immo
uero matutina etiam prohibebant egressione: lupos 20
enim numerosos grandes et uastis corporibus sarcino-
sos ac nimia ferocitate saeuientes passim rapinis ad-
suetos infestare cunctam illam regionem iamque ipsas
uias obsidere et in modum latronum praetereuntes
adgredi, immo etiam uaesana fame rabidos finitimas 25
expugnare uillas, exitiumque inertissimarum pecu-
dum ipsis iam humanis capitibus imminere. Denique
ob iter illud qua nobis erat commeandum iacere se-
mesa hominum corpora suisque uisceribus nudatis
ossibus cuncta candere ac per hoc nos quoque summa 30
cautione uiam aggredi debere, idque uel in primis
obseruitare ut luce clara et die iam prouecto et sole
florido uitantes undique latentes insidias, cum et ipso
lumine dirarum bestiarum repigratur impetus, non
laciniatim disperso, sed cuneatim stipato commeatu 35
difficultates illas transabiremus.
  Sed nequissimi fugitiui ductores illi nostri 16.1
caecae festinationis temeritate ac metu incertae inse-
cutionis spreta salubri monitione nec expectata luce
proxuma circa tertiam ferme uigiliam noctis onustos
nos ad uiam propellunt. Tunc ego metu praedicti pe- 5
riculi, quantum pote, iam turbae medius et inter con-
ferta iumenta latenter absconditus clunibus meis ab
adgressionibus ferinis consulebam iamque me cursu
celeri ceteros equos antecellentem mirabantur omnes.
Sed illa pernicitas non erat alacritatis meae, sed for- 10
midinis indicium; denique mecum ipse reputabam
Pegasum inclutum illum metu magis uolaticum fuisse
ac per hoc merito pinnatum proditum, dum in altum
et adusque caelum sussilit ac resultat, formidans scili-
cet igniferae morsum Chimaerae. Nam et illi pastores 15
qui nos agebant in speciem proelii manus obarmaue-
rant: hic lanceam, ille uenabulum, alius gerebat spi-
cula, fustem alius, sed et saxa, quae salebrosa semita
largiter subministrabat; erant qui sudes praeacutas
attollerent; plerique tamen ardentibus facibus pro- 20
terrebant feras. Nec quicquam praeter unicam tubam
deerat quin acies esset proeliaris. Sed nequicquam
frustra timorem illum satis inanem perfuncti longe
peiores inhaesimus laqueos. Nam lupi, forsitan con-
fertae iuuentutis strepitu uel certe nimia luce flam- 25
marum deterriti uel etiam aliorsum grassantes, nulli
contra nos aditum tulerunt ac ne procul saltem ulli
comparuerant.
  Villae uero, quam tunc forte praeteribamus, 17.1
coloni multitudinem nostram latrones rati, satis
agentes rerum suarum eximieque trepidi, canes rabi-
dos et immanes et quibusuis lupis et ursis saeuiores,
quos ad tutelae praesidia curiose fuerant alumnati, 5
iubilationibus solitis et cuiusce modi uocibus nobis
inhortantur, qui praeter genuinam ferocitatem tu-
multu suorum exasperati contra nos ruunt et undique
laterum circumfusi passim insiliunt ac sine ullo dilectu
iumenta simul et homines lacerant diuque grassati 10
plerosque prosternunt. Cerneres non tam hercules
memorandum quam miserandum etiam spectaculum:
canes copiosos ardentibus animis alios fugientes arri-
pere, alios stantibus inhaerere, quosdam iacentes in-
scendere, et per omnem nostrum commeatum morsi- 15
bus ambulare.
  Ecce tanto periculo malum maius insequitur. De
summis enim tectis ac de proxumo colle rusticani illi
saxa super nos raptim deuoluunt, ut discernere pror-
sus nequiremus qua potissimum caueremus clade, 20
comminus canum an eminus lapidum. Quorum qui-
dem unus caput mulieris, quae meum dorsum reside-
bat, repente percussit. Quo dolore commota statim
fletu cum clamore sublato maritum suum pastorem
illum suppetiatum ciet. 25
At ille deum fidem 18.1
clamitans et cruorem uxoris abstergens altius quirita-
bat: 'Quid miseros homines et laboriosos uiatores
tam crudelibus animis inuaditis atque obteritis?
Quas praedas inhiatis? Quae damna uindicatis? At 5
non speluncas ferarum uel cautes incolitis barbaro-
rum, ut humano sanguine profuso gaudeatis.'
  Vix haec dicta et statim lapidum congestus cessa-
uit imber et infestorum canum reuocata conquieuit
procella. Vnus illinc denique de summo cupressus ca- 10
cumine: 'At nos' inquit 'non uestrorum spoliorum
cupidine latrocinamur, sed hanc ipsam cladem de ues-
tris protelamus manibus. Iam denique pace tranquilla
securi potestis incedere.'
  Sic ille, sed nos plurifariam uulnerati reliquam 15
uiam capessimus alius lapidis, alius morsus uulnera
referentes, uniuersi tamen saucii. Aliquanto denique
uiae permenso spatio peruenimus ad nemus quoddam
proceris arboribus consitum et pratentibus uirectis
amoenum, ubi placuit illis ductoribus nostris refectui 20
paululum conquiescere corporaque sua diuerse laniata
sedulo recurare. Ergo passim prostrati solo primum
fatigatos animos recuperare ac dehinc uulneribus me-
delas uarias adhibere festinant, hic cruorem praeter-
fluentis aquae rore deluere, ille spongeis inacidatis 25
tumores comprimere, alius fasciolis hiantes uincire
plagas. Ad istum modum saluti suae quisque consu-
lebat.
  Interea quidam senex de summo colle pro- 19.1
spectat, quem circum capellae pascentes opilionem
esse profecto clamabant. Eum rogauit unus e nostris,
haberetne uenui lactem uel adhuc liquidum uel in ca-
seum recentem inchoatum. At ille diu capite quas- 5
santi: 'Vos autem' inquit 'de cibo uel poculo uel om-
nino ulla refectione nunc cogitatis? an nulli scitis quo
loco consederitis?', et cum dicto conductis ouiculis
conuersus longe recessit. Quae uox eius et fuga pasto-
ribus nostris non mediocrem pauorem incussit. Ac 10
dum perterriti de loci qualitate sciscitari gestiunt nec
est qui doceat, senex alius, magnus ille quidem, graua-
tus annis, totus in baculum pronus et lassum trahens
uestigium ubertim lacrimans per uiam proximat uisis-
que nobis cum fletu maximo singulorum iuuenum ge- 15
nua contingens sic adorabat:
  'Per Fortunas uestrosque Genios, sic ad meae 20.1
senectutis spatia ualidi laetique ueniatis, decepto seni
subsistite meumque paruulum ab inferis ereptum ca-
nis meis reddite. Nepos namque meus et itineris
huius suauis comes, dum forte passerem incantantem 5
sepiculae consectatur arripere, delapsus in proximam
foueam, quae fruticibus imis subpatet, in extremo
iam uitae consistit periculo, quippe cum de fletu ac
uoce ipsius auum sibi saepicule clamitantis uiuere
illum quidem sentiam, sed per corporis, ut uidetis, mei 10
defectam ualetudinem opitulari nequeam. At uobis
aetatis et roboris beneficio facile est subpetiari miser-
rimo seni puerumque illum nouissimum successionis
meae atque unicam stirpem sospitem mihi facere.'
  Sic deprecantis suamque canitiem distra- 21.1
hentis totos quidem miseruit. Sed unus prae ceteris et
animo fortior et aetate iuuenior et corpore ualidior,
quique solus praeter alios incolumis proelium superius
euaserat, exurgit alacer et percontatus quonam loci 5
puer ille decidisset monstrantem digito non longe fru-
tices horridos senem illum inpigre comitatur. Ac dum
pabulo nostro suaque cura refecti sarcinulis quisque
sumptis suis uiam capessunt, clamore primum nomi-
natim cientes illum iuuenem frequenter inclamant, 10
mox mora diutina commoti mittunt e suis arcessito-
rem unum, qui requisitum comitem tempestiuae uiae
commonefactum reduceret. At ille modicum commo-
ratum refert sese: buxanti pallore trepidus mira super
conseruo suo renuntiat: conspicatum se quippe supi- 15
nato illi et iam ex maxima parte consumto immanem
draconem mandentem insistere nec ullum usquam mi-
serinum senem comparere illum. Qua re cognita et
cum pastoris sermone conlata, qui saeuum prorsus
hunc illum nec alium locorum inquilinum praemina- 20
batur, pestilenti deserta regione uelociori se fuga pro-
ripiunt nosque pellunt crebris tundentes fustibus.
Celerrime denique longo itinere confecto pa- 22.1
gum quendam accedimus ibique totam perquiescimus
noctem. Ibi coeptum facinus oppido memorabile nar-
rare cupio.
  Seruus quidam, cui cunctam familiae tutelam do- 5
minus permiserat suus quique possessionem maximam
illam, in quam deuerteramus, uilicabat, habens ex
eodem famulitio conseruam coniugam, liberae cuius-
dam extrariaeque mulieris flagrabat cupidine. Quo
dolore paelicatus uxor eius instricta cunctas mariti 10
rationes et quicquid horreo reconditum continebatur
admoto combussit igne. Nec tali damno tori sui con-
tumeliam uindicasse contenta, iam contra sua sae-
uiens uiscera laqueum sibi nectit, infantulumque,
quem de eodem marito iam dudum susceperat, eodem 15
funiculo nectit seque per altissimum puteum adpen-
dicem paruulum trahens praecipitat. Quam mortem
dominus eorum aegerrime sustinens adreptum seruu-
lum, qui causam tanti sceleris luxurie sua praestiterat,
nudum ac totum melle perlitum firmiter alligauit ar- 20
bori ficulneae, cuius in ipso carioso stipite inhabitan-
tium formicarum nidificia bulliebant et ultro citro
commeabant multiiuga scaturrigine. Quae simul dul-
cem ac mellitum corporis nidorem persentiscunt,
paruis quidem sed numerosis et continuis morsiunculis 25
penitus inhaerentes, per longi temporis cruciatum ita,
carnibus atque ipsis uisceribus adesis, homine con-
sumpto membra nudarunt, ut ossa tantum uiduata
pulpis nitore nimio candentia funestae cohaererent
arbori. 30
  Hac quoque detestabili deserta mansione, 23.1
paganos in summo luctu relinquentes, rursum pergi-
mus dieque tota campestres emensi uias ciuitatem
quandam populosam et nobilem iam fessi peruenimus.
Inibi larem sedesque perpetuas pastores illi statuere 5
decernunt, quod et longe quaesituris firmae latebrae
uiderentur et annonae copiosae beata celebritas inui-
tabat. Triduo denique iumentorum refectis corpori-
bus, quo uendibiliores uideremur, ad mercatum pro-
ducimur magnaque uoce praeconis pretia singulis 10
nuntiantis equi atque alii asini opulentis emptoribus
praestinantur; at me relictum solum ac subsiciuum
cum fastidio plerique praeteribant. Iamque taedio
contrectationis eorum, qui de dentibus meis aetatem
computabant, manum cuiusdam faetore sordentem, 15
qui gingiuas identidem meas putidis scalpebat digitis,
mordicus adreptam plenissime conterui. Quae res cir-
cumstantium ab emptione mea utpote ferocissimi de-
terruit animos. Tunc praeco dirruptis faucibus et
rauca uoce saucius in meas fortunas ridiculos cons- 20
truebat iocos: 'Quem ad finem cantherium istum
uenui frustra subiciemus et uetulum et extritis ungulis
debilem et dolore deformem et in hebeti pigritia fero-
cem nec quicquam amplius quam ruderarium cri-
brum? Atque adeo uel donemus eum cuipiam, si qui 25
tamen faenum suum perdere non grauatur.'
  Ad istum modum praeco ille cachinnos cir- 24.1
cumstantibus commouebat. Sed illa Fortuna mea
saeuissima, quam per tot regiones iam fugiens effugere
uel praecedentibus malis placare non potui, rursum
in me caecos detorsit oculos et emptorem aptissimum 5
duris meis casibus mire repertum obiecit. Scitote
qualem: cinaedum et senem cinaedum, caluum qui-
dem sed cincinnis semicanis et pendulis capillatum,
unum de triuiali popularium faece, qui per plateas et
oppida cymbalis et crotalis personantes deamque Sy- 10
riam circumferentes mendicare compellunt. Is nimio
praestinandi studio praeconem rogat cuiatis essem; at
ille Cappadocum me et satis forticulum denuntiat.
Rursum requirit annos aetatis meae; sed praeco las-
ciuiens: 'Mathematicus quidem, qui stellas eius dispo- 15
suit, quintum ei numerauit annum, sed ipse scilicet
melius istud de suis nouit professionibus. Quanquam
enim prudens crimen Corneliae legis incurram, si
ciuem Romanum pro seruo tibi uendidero, quin emis
bonum et frugi mancipium, quod te et foris et domi 20
poterit iuuare?' Sed exinde odiosus emptor aliud de
alio non desinit quaerere, denique de mansuetudine
etiam mea percontatur anxie.
At praeco: 25.1
'Veruecem' inquit 'non asinum uides, ad usus omnes
quietum, non mordacem nec calcitronem quidem, sed
prorsus ut in asini corio modestum hominem inhabi-
tare credas. Quae res cognitu non ardua. Nam si fa- 5
ciem tuam mediis eius feminibus immiseris, facile pe-
riclitaberis quam grandem tibi demonstret patien-
tiam.'
  Sic praeco lurchonem tractabat dicacule, sed ille
cognito cauillatu similis indignanti: 'At te' inquit 'ca- 10
dauer surdum et mutum delirumque praeconem om-
nipotens et omniparens dea Syria et sanctus Sabadius
et Bellona et mater Idaea cum <suo Attide et cum>
suo Adone Venus domina caecum reddant, qui scurri-
libus iam dudum contra me uelitaris iocis. An me pu- 15
tas, inepte, iumento fero posse deam committere, ut
turbatum repente diuinum deiciat simulacrum egoque
misera cogar crinibus solutis discurrere et deae meae
humi iacenti aliquem medicum quaerere?'
  Accepto tali sermone cogitabam subito uelut lym- 20
phaticus exilire, ut me ferocitate cernens exasperatum
emptionem desineret. Sed praeuenit cogitatum meum
emptor anxius pretio depenso statim, quod quidem
gaudens dominus scilicet taedio mei facile suscepit,
septemdecim denarium, et ilico me stomida spartea 25
deligatum tradidit Philebo; hoc enim nomine cense-
batur iam meus dominus.
  At ille susceptum nouicium famulum tra- 26.1
hebat ad domum statimque illinc de primo limine
proclamat: 'Puellae, seruum uobis pulchellum en
ecce mercata perduxi.' Sed illae puellae chorus erat
cinaedorum, quae statim exultantes in gaudium 5
fracta et rauca et effeminata uoce clamores absonos
intollunt, rati scilicet uere quempiam hominem seruu-
lum ministerio suo paratum. Sed postquam non
ceruam pro uirgine sed asinum pro homine succida-
neum uidere, nare detorta magistrum suum uarie 10
cauillantur: non enim seruum, sed maritum illum
scilicet sibi perduxisse. Et 'heus,' aiunt 'caue ne solus
exedas tam bellum scilicet pullulum, sed nobis quoque
tuis palumbulis nonnunquam inpertias.'
  Haec et huius modi mutuo blaterantes praesepio 15
me proximum deligant. Erat quidam iuuenis satis cor-
pulentus, choraula doctissimus, conlaticia stipe de
mensa paratus, qui foris quidem circumgestantibus
deam cornu canens adambulabat, domi uero promis-
cuis operis partiarius agebat concubinus. Hic me 20
simul domi conspexit, libenter adpositis largiter ciba-
riis gaudens adloquitur: 'Venisti tandem miserrimi
laboris uicarius. Sed diu uiuas et dominis placeas et
meis defectis iam lateribus consulas.' Haec audiens
iam meas futuras nouas cogitabam aerumnas. 25
  Die sequenti uariis coloribus indusiati et 27.1
deformiter quisque formati facie caenoso pigmento
delita et oculis obunctis graphice prodeunt, mitellis et
crocotis et carbasinis et bombycinis iniecti, quidam
tunicas albas, in modum lanciolarum quoquouersum 5
fluente purpura depictas, cingulo subligati, pedes lu-
teis induti calceis; deamque serico contectam ami-
culo mihi gerendam imponunt bracchiisque suis umero
tenus renudatis, adtollentes immanes gladios ac secu-
res, euantes exsiliunt incitante tibiae cantu lympha- 10
ticum tripudium. Nec paucis pererratis casulis ad
quandam uillam possessoris beati perueniunt et ab
ingressu primo statim absonis ululatibus constrepen-
tes fanatice prouolant diuque capite demisso ceruices
lubricis intorquentes motibus crinesque pendulos in 15
circulum rotantes et nonnunquam morsibus suos in-
cursantes musculos ad postremum ancipiti ferro, quod
gerebant, sua quisque brachia dissicant. Inter haec
unus ex illis bacchatur effusius ac de imis praecordiis
anhelitus crebros referens uelut numinis diuino spiritu 20
repletus simulabat sauciam uecordiam, prorsus quasi
deum praesentia soleant homines non sui fieri me-
liores, sed debiles effici uel aegroti.
Specta 28.1
denique, quale caelesti prouidentia meritum repor-
tauerit. Infit uaticinatione clamosa conficto mendacio
semet ipsum incessere atque criminari, quasi contra
fas sanctae religionis dissignasset aliquid, et insuper 5
iustas poenas noxii facinoris ipse de se suis manibus
exposcere. Arrepto denique flagro, quod semiuiris
illis proprium gestamen est, contortis taenis lanosi
uelleris prolixe fimbriatum et multiiugis talis ouium
tesseratum, indidem sese multinodis commulcat icti- 10
bus mire contra plagarum dolores praesumptione mu-
nitus. Cerneres prosectu gladiorum ictuque flagrorum
solum spurcitia sanguinis effeminati madescere. Quae
res incutiebat mihi non paruam sollicitudinem uidenti
tot uulneribus largiter profusum cruorem, ne quo casu 15
deae peregrinae stomachus, ut quorundam hominum
lactem, sic illa sanguinem concupisceret asininum.
  Sed ubi tandem fatigati uel certe suo laniatu sa-
tiati pausam carnificinae dedere, stipes aereas immo
uero et argenteas multis certatim offerentibus sinu- 20
recepere patulo nec non et uini cadum et lactem et
caseos et farris et siliginis aliquid, et nonnullis hor-
deum deae gerulo donantibus, auidis animis conra-
dentes omnia et in sacculos huic quaestui de industria
praeparatos farcientes dorso meo congerunt, ut du- 25
plici scilicet sarcinae pondere grauatus et horreum
simul et templum incederem.
  Ad istum modum palantes omnem illam 29.1
depraedabantur regionem. Sed in quodam castello co-
pia laetati largioris quaesticuli gaudiales instruunt
dapes. A quodam colono fictae uaticinationis menda-
cio pinguissimum deposcunt arietem, qui deam Sy- 5
riam esurientem suo satiaret sacrificio, probeque dis-
posita cenula balneas obeunt, ac dehinc lauti quen-
dam fortissimum rusticanum industria laterum atque
imis uentris bene praeparatum comitem cenae secum
adducunt paucisque admodum praegustatis oluscu- 10
lis ante ipsam mensam spurcissima illa propudia ad
inlicitae libidinis extrema flagitia infandis uriginibus
efferantur, passimque circumfusi nudatum supina-
tumque iuuenem execrandis oribus flagitabant. Nec
diu tale facinus meis oculis tolerantibus 'Porro Qui- 15
rites' proclamare gestiui, sed uiduatum ceteris sylla-
bis ac litteris processit 'O' tantum sane clarum ac uali-
dum et asino proprium, sed inopportuno plane tem-
pore. Namque de pago proximo complures iuuenes
abactum sibi noctu perquirentes asellum nimioque 20
studio cuncta deuorsoria scrutantes, intus aedium au-
dito ruditu meo, praedam absconditam latibulis
aedium rati, coram rem inuasuri suam inprouisi con-
ferto gradu se penetrant palamque illos execrandas
foeditates obeuntes deprehendunt; iamiamque uici- 25
nos undique percientes turpissimam scaenam patefa-
ciunt, insuper ridicule sacerdotum purissimam lau-
dantes castimoniam.
  Hac infamia consternati, quae per ora po- 30.1
puli facile dilapsa merito inuisos ac detestabiles eos
cunctis effecerat, noctem ferme circa mediam collectis
omnibus furtim castello facessunt bonaque itineris
parte ante iubaris exortum transacta iam die claro 5
solitudines auias nancti, multa secum prius conlocuti,
accingunt se meo funeri deaque uehiculo meo sublata
et humi reposita cunctis stramentis me renudatum ac
de quadam quercu destinatum flagro illo pecuinis ossi-
bus catenato uerberantes paene ad extremam confe- 10
cerant mortem; fuit unus, qui poplites meos eneruare
secure sua comminaretur, quod de pudore illo candido
scilicet suo tam deformiter triumphassem: sed ceteri
non meae salutis, sed simulacri iacentis contempla-
tione in uita me retinendum censuere. Rursum itaque 15
me refertum sarcinis planis gladiis minantes perue-
niunt ad quandam nobilem ciuitatem. Inibi uir prin-
cipalis, et alias religiosus et eximie deum reuerens,
tinnitu cymbalorum et sonu tympanorum cantusque
Phrygii mulcentibus modulis excitus procurrit ob- 20
uiam deamque uotiuo suscipiens hospitio nos omnis
intra conseptum domus amplissimae constituit nu-
menque summa ueneratione atque hostiis opimis pla-
care contendit.
  Hic ego me potissimum capitis periclita- 31.1
tum memini. Nam quidam colonus partem uenationis
inmanis cerui pinguissimum femus domino illi suo
muneri miserat, quod incuriose pone culinae fores non
altiuscule suspensum canis adaeque uenaticus latenter 5
inuaserat, laetusque praeda propere custodientes ocu-
los euaserat. Quo damno cognito suaque reprehensa
neglegentia cocus diu lamentatus lacrimis inefficacibus
iamiamque domino cenam flagitante maerens et
utcumque metuens altius, filio paruulo suo consalu- 10
tato adreptoque funiculo, mortem sibi nexu laquei
comparabat. Nec tamen latuit fidam uxorem eius
casus extremus mariti, sed funestum nodum uiolenter
inuadens manibus ambabus: 'Adeone' inquit 'prae-
senti malo perterritus mente excidisti tua nec fortui- 15
tum istud remedium, quod deum prouidentia submi-
nistrat, intueris? Nam si quid in ultimo fortunae tur-
bine resipiscis, expergite mi ausculta et aduenam is-
tum asinum remoto quodam loco deductum iugula
femusque eius ad similitudinem perditi detractum et 20
accuratius in protrimentis sapidissime percoctum ad-
pone domino ceruini uicem.'
  Nequissimo uerberoni sua placuit salus de mea
morte et multum conseruae laudata sagacitate desti-
natae iam lanienae cultros acuebat. 25