Ornatur igitur oratio genere primum et quasi colore 3.96.1
quodam et suco suo; nam ut gravis, ut suavis, ut erudita
sit, ut liberalis, ut admirabilis, ut polita, ut sensus, ut doloris
habeat quantum opus sit, non est singulorum articulorum;
in toto spectantur haec corpore. Ut porro conspersa sit 5
quasi verborum sententiarumque floribus, id non debet
esse fusum aequabiliter per omnem orationem, sed ita
distinctum, ut sint quasi in ornatu disposita quaedam
insignia et lumina. Genus igitur dicendi est eligendum, 97.1
quod maxime teneat eos, qui audiant, et quod non solum
delectet, sed etiam sine satietate delectet; non enim a me
iam exspectari puto, ut moneam, ut caveatis, ne exilis, ne
inculta sit vestra oratio, ne vulgaris, ne obsoleta; aliud 5
quiddam maius et ingenia me hortantur vestra et aetates.
Difficile enim dictu est, quaenam causa sit, cur ea, quae 98.1
maxime sensus nostros impellunt voluptate et specie prima
acerrime commovent, ab eis celerrime fastidio quodam et
satietate abalienemur. Quanto colorum pulcritudine et
varietate floridiora sunt in picturis novis pleraque quam 5
in veteribus! Quae tamen, etiam si primo aspectu nos
ceperunt, diutius non delectant; cum eidem nos in antiquis
tabulis illo ipso horrido obsoletoque teneamur. Quanto
molliores sunt et delicatiores in cantu flexiones et falsae
voculae quam certae et severae! Quibus tamen non modo 10
austeri, sed, si saepius fiunt, multitudo ipsa reclamat. Licet 99.1
hoc videre in reliquis sensibus, unguentis minus diu nos
delectari summa et acerrima suavitate conditis quam his
moderatis, et magis laudari quod terram quam quod cro-
cum olere videatur; in ipso tactu esse modum et mol- 5
litudinis et levitatis. Quin etiam gustatus, qui est sensus
ex omnibus maxime voluptarius quique dulcitudine praeter
ceteros sensus commovetur, quam cito id, quod valde dulce
est, aspernatur ac respuit! Quis potione uti aut cibo dulci
diutius potest? cum utroque in genere ea, quae leviter 10
sensum voluptate moveant, facillime fugiant satietatem.
Sic omnibus in rebus voluptatibus maximis fastidium fini- 100.1
timum est; quo hoc minus in oratione miremur in qua vel
ex poetis vel oratoribus possumus iudicare concinnam, di-
stinctam, ornatam, festivam, sine intermissione, sine repre-
hensione, sine varietate, quamvis claris sit coloribus picta 5
vel poesis vel oratio, non posse in delectatione esse diuturna.
Atque eo citius in oratoris aut in poetae cincinnis ac fuco
offenditur, quod sensus in nimia voluptate natura, non
mente satiantur; in scriptis et in dictis non aurium solum,
sed animi iudicio etiam magis infucata vitia noscuntur. 10
Qua re "bene et praeclare" quamvis nobis saepe dicatur; 101.1
"belle et festive" nimium saepe nolo; quamquam illa ipsa
exclamatio "non potest melius" sit velim crebra; sed habeat
tamen illa in dicendo admiratio ac summa laus umbram
aliquam et recessum, quo magis id, quod erit inluminatum, 5
exstare atque eminere videatur. Numquam agit hunc 102.1
versum Roscius eo gestu, quo potest:
    nam sapiens virtuti honorem praemium, haud praedam
       petit:
sed abicit prorsus, ut in proximo: 5
    set quid video? Ferro saeptus possidet sedis sacras,
incidat, aspiciat, admiretur, stupescat. Quid, ille alter
    quid petam praesidi?
quam leniter, quam remisse, quam non actuose! instat enim
    o pater, o patria, o Priami domus! 10
in quo tanta commoveri actio non posset, si esset con-
sumpta superiore motu et exhausta. Neque id actores
prius viderunt quam ipsi poetae, quam denique illi etiam,
qui fecerunt modos, a quibus utrisque summittitur aliquid,
deinde augetur, extenuatur, inflatur, variatur, distinguitur. 15
Ita sit nobis igitur ornatus et suavis orator—nec tamen 103.1
potest aliter esse—ut suavitatem habeat austeram et soli-
dam, non dulcem atque decoctam. Nam ipsa ad ornandum
praecepta, quae dantur, eius modi sunt, ut ea quivis <vel>
vitiosissimus orator explicare possit; qua re, ut ante dixi, 5
primum silva rerum [ac sententiarum] comparanda est, qua
de parte dixit Antonius; haec formanda filo ipso et genere
orationis, inluminanda verbis, varianda sententiis.