SENECA LVCILIO SVO SALVTEM
  Epistula tua delectavit me et marcentem excitavit; 74.1.1
memoriam quoque meam, quae iam mihi segnis ac lenta est,
evocavit. Quidni tu, mi Lucili, maximum putes instrumen-
tum vitae beatae hanc persuasionem unum bonum esse quod
honestum est? Nam qui alia bona iudicat in fortunae venit 5
potestatem, alieni arbitrii fit: qui omne bonum honesto
circumscripsit intra se felix <est>. Hic amissis liberis maestus, 2.1
hic sollicitus aegris, hic turpibus et aliqua sparsis infamia
tristis; illum videbis alienae uxoris amore cruciari, illum suae;
non deerit quem repulsa distorqueat; erunt quos ipse honor
vexet. Illa vero maxima ex omni mortalium populo turba 3.1
miserorum quam expectatio mortis exagitat undique inpen-
dens; nihil enim est unde non subeat. Itaque, ut in hostili
regione versantibus, huc et illuc circumspiciendum est et ad
omnem strepitum circumagenda cervix; nisi hic timor e 5
pectore eiectus est, palpitantibus praecordiis vivitur. Occur- 4.1
rent acti in exilium et evoluti bonis; occurrent, quod genus
egestatis gravissimum est, in divitîs inopes; occurrent nau-
fragi similiave naufragis passi, quos aut popularis ira aut in-
vidia, perniciosum optimis telum, inopinantis securosque 5
disiecit procellae more quae in ipsa sereni fiducia solet
emergere, aut fulminis subiti ad cuius ictum etiam vicina
tremuerunt. Nam ut illic quisquis ab igne propior stetit
percusso similis obstipuit, sic in his per aliquam vim acciden-
tibus unum calamitas opprimit, ceteros metus, paremque 10
passis tristitiam facit pati posse. Omnium animos mala aliena 5.1
ac repentina sollicitant. Quemadmodum aves etiam inanis
fundae sonus territat, ita nos non ad ictum tantum exagitamur
sed ad crepitum. Non potest ergo quisquam beatus esse qui
huic se opinioni credidit. Non enim beatum est nisi quod in- 5
trepidum; inter suspecta male vivitur. Quisquis se multum 6.1
fortuitis dedit ingentem sibi materiam perturbationis et
inexplicabilem fecit: una haec via est ad tuta vadenti,
externa despicere et honesto esse contentum. Nam qui aliquid
virtute melius putat aut ullum praeter illam bonum, ad haec 5
quae a fortuna sparguntur sinum expandit et sollicitus
missilia eius expectat. Hanc enim imaginem animo tuo pro- 7.1
pone, ludos facere fortunam et in hunc mortalium coetum
honores, divitias, gratiam excutere, quorum alia inter diripi-
entium manus scissa sunt, alia infida societate divisa, alia
magno detrimento eorum in quos devenerant prensa. Ex 5
quibus quaedam aliud agentibus inciderunt, quaedam, quia
nimis captabantur, amissa et dum avide rapiuntur expulsa
sunt: nulli vero, etiam cui rapina feliciter cessit, gaudium
rapti duravit in posterum. Itaque prudentissimus quisque,
cum primum induci videt munuscula, a theatro fugit et scit 10
magno parva constare. Nemo manum conserit cum recedente,
nemo exeuntem ferit: circa praemium rixa est. Idem in his 8.1
evenit quae fortuna desuper iactat: aestuamus miseri, di-
stringimur, multas habere cupimus manus, modo in hanc
partem, modo in illam respicimus; nimis tarde nobis mitti
videntur quae cupiditates nostras inritant, ad paucos perven- 5
tura, expectata omnibus; ire obviam cadentibus cupimus; 9.1
gaudemus si quid invasimus invadendique aliquos spes vana
delusit; vilem praedam magno aliquo incommodo luimus aut
†de† fallimur. Secedamus itaque ab istis ludis et demus
raptoribus locum; illi spectent bona ista pendentia et ipsi 5
magis pendeant.
  Quicumque beatus esse constituet, unum esse bonum putet 10.1
quod honestum est; nam si ullum aliud existimat, primum
male de providentia iudicat, quia multa incommoda iustis
viris accidunt, et quia quidquid nobis dedit breve est et
exiguum si compares mundi totius aevo. Ex hac deploratione 11.1
nascitur ut ingrati divinorum interpretes simus: querimur
quod non semper, quod et pauca nobis et incerta et abitura
contingant. Inde est quod nec vivere nec mori volumus: vitae
nos odium tenet, timor mortis. Natat omne consilium nec 5
implere nos ulla felicitas potest. Causa autem est quod non
pervenimus ad illud bonum immensum et insuperabile ubi
necesse est resistat voluntas nostra quia ultra summum non
est locus. Quaeris quare virtus nullo egeat? Praesentibus 12.1
gaudet, non concupiscit absentia; nihil non illi magnum est
quod satis. Ab hoc discede iudicio: non pietas constabit,
non fides; multa enim utramque praestare cupienti patienda
sunt ex iis quae mala vocantur, multa inpendenda ex iis 5
quibus indulgemus tamquam bonis. Perit fortitudo, quae 13.1
periculum facere debet sui; perit magnanimitas, quae non
potest eminere nisi omnia velut minuta contempsit quae pro
maximis vulgus optat; perit gratia et relatio gratiae si
timemus laborem, si quicquam pretiosius fide novimus, si 5
non optima spectamus.
  Sed ut illa praeteream, aut ista bona non sunt quae vocan- 14.1
tur aut homo felicior deo est, quoniam quidem quae cara
nobis sunt non habet in usu deus; nec enim libido ad illum
nec epularum lautitia nec opes nec quicquam ex his hominem
inescantibus et vili voluptate ducentibus pertinet. Ergo aut 5
credibile est bona deo deesse aut hoc ipsum argumentum est
bona non esse, quod deo desunt. Adice quod multa quae bona 15.1
videri volunt animalibus quam homini pleniora contingunt.
Illa cibo avidius utuntur, venere non aeque fatigantur;
virium illis maior est et aequabilior firmitas: sequitur ut
multo feliciora sint homine. Nam sine nequitia, sine frau- 5
dibus degunt; fruuntur voluptatibus, quas et magis capiunt
et ex facili, sine ullo pudoris aut paenitentiae metu. Con- 16.1
sidera tu itaque an id bonum vocandum sit quo deus ab
homine, <homo ab animalibus> vincitur. Summum bonum
in animo contineamus: obsolescit si ab optima nostri parte
ad pessimam transit et transfertur ad sensus, qui agiliores 5
sunt animalibus mutis. Non est summa felicitatis nostrae in
carne ponenda: bona illa sunt vera quae ratio dat, solida ac
sempiterna, quae cadere non possunt, ne decrescere quidem
ac minui. Cetera opinione bona sunt et nomen quidem habent 17.1
commune cum veris, proprietas [quidem] in illis boni non
est; itaque commoda vocentur et, ut nostra lingua loquar,
producta. Ceterum sciamus mancipia nostra esse, non partes,
et sint apud nos, sed ita ut meminerimus extra nos esse; 5
etiam si apud nos sint, inter subiecta et humilia numerentur
propter quae nemo se attollere debeat. Quid enim stultius
quam aliquem eo sibi placere quod ipse non fecit? Omnia 18.1
ista nobis accedant, non haereant, ut si abducentur, sine
ulla nostri laceratione discedant. Utamur illis, non gloriemur,
et utamur parce tamquam depositis apud nos et abituris.
Quisquis illa sine ratione possedit non diu tenuit; ipsa enim 5
se felicitas, nisi temperatur, premit. Si fugacissimis bonis
credidit, cito deseritur, et, ut deseratur, adfligitur. Paucis
deponere felicitatem molliter licuit: ceteri cum iis inter quae
eminuere labuntur, et illos degravant ipsa quae extulerant.
Ideo adhibebitur prudentia, quae modum illis ac parsimo- 19.1
niam inponat, quoniam quidem licentia opes suas praecipitat
atque urget, nec umquam inmodica durarunt nisi illa
moderatrix ratio conpescuit. Hoc multarum tibi urbium
ostendet eventus, quarum in ipso flore luxuriosa imperia 5
ceciderunt, et quidquid virtute partum erat intemperantia
corruit. Adversus hos casus muniendi sumus. Nullus autem
contra fortunam inexpugnabilis murus est: intus instruamur;
si illa pars tuta est, pulsari homo potest, capi non potest.
Quod sit hoc instrumentum scire desideras? Nihil indignetur 20.1
sibi accidere sciatque illa ipsa quibus laedi videtur ad con-
servationem universi pertinere et ex iis esse quae cursum
mundi officiumque consummant; placeat homini quidquid
deo placuit; ob hoc ipsum <se> suaque miretur, quod non 5
potest vinci, quod mala ipsa sub se tenet, quod ratione, qua
valentius nihil est, casum doloremque et iniuriam subigit.
Ama rationem! huius te amor contra durissima armabit. 21.1
Feras catulorum amor in venabula inpingit feritasque et
inconsultus impetus praestat indomitas; iuvenilia nonnum-
quam ingenia cupido gloriae in contemptum tam ferri quam
ignium misit; species quosdam atque umbra virtutis in 5
mortem voluntariam trudit: quanto his omnibus fortior ratio
est, quanto constantior, tanto vehementius per metus ipsos
et pericula exibit.
  'Nihil agitis' inquit 'quod negatis ullum esse aliud honesto 22.1
bonum: non faciet vos haec munitio tutos a fortuna et in-
munes. Dicitis enim inter bona esse liberos pios et bene
moratam patriam et parentes bonos. Horum pericula non
potestis spectare securi: perturbabit vos obsidio patriae, 5
liberorum mors, parentum servitus.'
  Quid adversus hos pro nobis responderi soleat ponam; 23.1
deinde tunc adiciam quid praeterea respondendum putem.
Alia condicio est in iis quae ablata in locum suum aliquid
incommodi substituunt: tamquam bona valetudo vitiata in
malam transfert; acies oculorum extincta caecitate nos adficit; 5
non tantum velocitas perit poplitibus incisis, sed debilitas pro
illa subit. Hoc non est periculum in iis quae paulo ante
rettulimus. Quare? si amicum bonum amisi, non est mihi pro
illo perfidia patienda, nec si bonos liberos extuli, in illorum
locum impietas succedit. Deinde non amicorum illic aut 24.1
liberorum interitus sed corporum est. Bonum autem uno
modo perit, si in malum transit; quod natura non patitur, quia
omnis virtus et opus omne virtutis incorruptum manet.
Deinde etiam si amici perierunt, etiam si probati respon- 5
dentesque voto patris liberi, est quod illorum expleat locum.
Quid sit quaeris? quod illos quoque bonos fecerat, virtus.
Haec nihil vacare patitur loci, totum animum tenet, deside- 25.1
rium omnium tollit, sola satis est; omnium enim bonorum
vis et origo in ipsa est. Quid refert an aqua decurrens inter-
cipiatur atque abeat, si fons ex quo fluxerat salvus est? Non
dices vitam iustiorem salvis liberis quam amissis nec ordina- 5
tiorem nec prudentiorem nec honestiorem; ergo ne meliorem
quidem. Non facit adiectio amicorum sapientiorem, non facit
stultiorem detractio; ergo nec beatiorem aut miseriorem.
Quamdiu virtus salva fuerit, non senties quidquid abscesserit.
  'Quid ergo? non est beatior et amicorum et liberorum 26.1
turba succinctus?' Quidni non sit? Summum enim bonum
nec infringitur nec augetur; in suo modo permanet, utcum-
que fortuna se gessit. Sive illi senectus longa contigit sive
citra senectutem finitus est, eadem mensura summi boni est, 5
quamvis aetatis diversa sit. Utrum maiorem an minorem 27.1
circulum scribas ad spatium eius pertinet, non ad formam:
licet alter diu manserit, alterum statim obduxeris et in eum
in quo scriptus est pulverem solveris, in eadem uterque
forma fuit. Quod rectum est nec magnitudine aestimatur 5
nec numero nec tempore; non magis produci quam contrahi
potest. Honestam vitam ex centum annorum numero in quan-
tum voles corripe et in unum diem coge: aeque honesta est.
Modo latius virtus funditur, regna urbes provincias tem- 28.1
perat, fert leges, colit amicitias, inter propinquos liberosque
dispensat officia, modo arto fine circumdatur paupertatis
exilii orbitatis; non tamen minor est si ex altiore fastigio in
humile subducitur, in privatum ex regio, ex publico et 5
spatioso iure in angustias domus vel anguli coit. Aeque 29.1
magna est, etiam si in se recessit undique exclusa; nihilo-
minus enim magni spiritus est et erecti, exactae prudentiae,
indeclinabilis iustitiae. Ergo aeque beata est; beatum enim
illud uno loco positum est, in ipsa mente, stabile, grande, 5
tranquillum, quod sine scientia divinorum humanorumque
non potest effici.
  Sequitur illud quod me responsurum esse dicebam. Non 30.1
adfligitur sapiens liberorum amissione, non amicorum;
eodem enim animo fert illorum mortem quo suam expectat;
non magis hanc timet quam illam dolet. Virtus enim con-
venientia constat: omnia opera eius cum ipsa concordant et 5
congruunt. Haec concordia perit si animus, quem excelsum
esse oportet, luctu aut desiderio summittitur. Inhonesta est
omnis trepidatio et sollicitudo, in ullo actu pigritia; honestum
enim securum et expeditum est, interritum est, in procinctu
stat. 'Quid ergo? non aliquid perturbationi simile patietur? 31.1
non et color eius mutabitur et vultus agitabitur et artus
refrigescent? et quidquid aliud non ex imperio animi, sed
inconsulto quodam naturae impetu geritur?' Fateor; sed
manebit illi persuasio eadem, nihil illorum malum esse nec 5
dignum ad quod mens sana deficiat. Omnia quae facienda 32.1
erunt audaciter faciet et prompte. Hoc enim stultitiae
proprium quis dixerit, ignave et contumaciter facere quae
faciat, et alio corpus inpellere, alio animum, distrahique inter
diversissimos motus. Nam propter illa ipsa quibus extollit 5
se miraturque contempta est, et ne illa quidem quibus
gloriatur libenter facit. Si vero aliquod timetur malum, eo
proinde, dum expectat, quasi venisset urguetur, et quidquid
ne patiatur timet iam metu patitur. Quemadmodum in 33.1
corporibus infirmis languorem signa praecurrunt—quaedam
enim segnitia enervis est et sine labore ullo lassitudo et
oscitatio et horror membra percurrens—sic infirmus animus
multo ante quam opprimatur malis quatitur; praesumit illa 5
et ante tempus cadit. Quid autem dementius quam angi
futuris nec se tormento reservare, sed arcessere sibi miserias
et admovere? quas optimum est differre, si discutere non
possis. Vis scire futuro neminem debere torqueri? Quicum- 34.1
que audierit post quinquagesimum annum sibi patienda
supplicia, non perturbatur nisi si medium spatium transiluerit
et se in illam saeculo post futuram sollicitudinem inmiserit:
eodem modo fit ut animos libenter aegros et captantes causas 5
doloris vetera atque obliterata contristent. Et quae praeter-
ierunt et quae futura sunt absunt: neutra sentimus. Non
est autem nisi ex eo quod sentias dolor. Vale.