LIBER QVARTVS
DE MODERATIONE
  Transgrediar ad saluberrimam partem animi, mo- 4.1.pr.1
derationem, quae mentes nostras inpotentiae <et> temeri-
tatis incursu transuersas ferri non patitur. quo euenit
ut reprehensionis morsu sit uacua et laudis quaestu
sit opulentissima. itaque effectus suos in claris uiris 5
recognoscat.
  Atque ut <ab> incunabulis summi honoris in- 1.1
cipiam, P. Valerius, qui populi maiestatem uenerando
Publicolae nomen adsecutus est, cum exactis regibus
imperii eorum uim uniuersam omniaque insignia sub
titulo consulatus in se translata cerneret, inuidiosum 5
magistratus fastigium moderatione ad tolerabilem
habitum deduxit fasces securibus uacuefaciendo et
in contione populo summittendo. numerum quoque
eorum dimidia ex parte minuit ultro Sp. Lucretio
collega adsumpto, ad quem, quia maior natu erat, 10
priorem fasces transferri iussit. legem etiam comi-
tiis centuriatis tulit, ne quis magistratus ciuem Ro-
manum aduersus prouocationem uerberare aut necare
uellet. ita, quo ciuitatis condicio liberior esset, im-
perium suum paulatim destruxit. quid quod aedes 15
suas diruit, quia excelsiore loco positae instar arcis
habere uidebantur, nonne quantum domo inferior,
tantum gloria superior euasit?
  Vix iuuat abire a Publicola, sed uenire ad Fu- 2.1
rium Camillum libet, cuius tam moderatus ex magna
ignominia ad summum imperium transitus fuit, ut,
cum praesidium eius ciues capta urbe a Gallis Ar-
deae exulantis petissent, non prius Veios ad acci- 5
piendum exercitum iret quam de dictatura sua omnia
sollemni iure acta conperisset. magnificus Camilli
Veientanus triumphus, egregia Gallica uictoria, sed
ista cunctatio longe admirabilior: multo enim multo-
que se ipsum quam hostem superare operosius est, 10
nec aduersa praepropera festinatione fugientem nec
secunda effuso gaudio adprehendentem.
  Par Furio moderatione Marcius Rutilus Cen- 3.1
sorinus: iterum enim censor creatus ad contionem
populum uocatum quam potuit grauissima oratione
corripuit, quod eam potestatem bis sibi detulisset,
cuius maiores, quia nimis magna uideretur, tempus 5
coartandum iudicassent. uterque recte, et Censorinus
et populus: alter enim ut moderate honores crede-
rent praecepit, alter [se] moderato credidit.
  Age, L. Quintius Cincinnatus qualem consu- 4.1
lem gessit! cum honorem eius patres conscripti con-
tinuare uellent non solum propter illius egregia
opera, sed etiam quod populus eosdem tribunos in
proximum annum creare conabatur, quorum neutrum 5
iure fieri poterat, utrumque discussit senatus simul
studium inhibendo et tribunos uerecundiae suae
exemplum sequi cogendo atque unus causa fuit, ut
amplissimus ordo populusque tutus esset ab iniusti
facti reprehensione. 10
  Fabius uero Maximus, cum a se quinquies et 5.1
a patre, auo, proauo maioribusque suis saepe numero
consulatum gestum animaduerteret, comitiis, quibus
filius eius summo consensu consul creabatur, quam
potuit constanter cum populo egit ut aliquando uaca- 5
tionem huius honoris Fabiae genti daret, non quod
uirtutibus filii diffideret, erat enim inluster, sed ne
maximum imperium in una familia continuaretur.
quid hac moderatione efficacius aut ualentius, quae
etiam patrios adfectus, qui potentissimi habentur, 10
superauit?
  Non defuit maioribus grata mens ad praemia 6.1
superiori Africano exsoluenda, si quidem maxima
eius merita paribus ornamentis decorare conati sunt.
uoluerunt illi statuas in comitio, in rostris, in curia,
in ipsa denique Iouis optimi maximi cella ponere, 5
uoluerunt imaginem eius triumphali ornatu indutam
Capitolinis puluinaribus adplicare, uoluerunt ei con-
tinuum per omnes uitae annos consulatum perpe-
tuamque dictaturam tribuere: quorum <nihil> sibi ne-
que plebiscito dari neque senatus consulto decerni 10
patiendo paene tantum se in recusandis honoribus
gessit, quantum egerat in emerendis.
  Eodem robore mentis causam Hannibalis in se-
natu protexit, cum eum ciues sui missis legatis tam-
quam seditiones apud eos mouentem accusarent. ad- 15
iecit quoque non oportere patres conscriptos se rei
publicae Karthaginiensium interponere altissimaque
moderatione alterius saluti consuluit, alterius digni-
tati, uictoria tenus utriusque hostem egisse con-
tentus. 20
  At M. Marcellus, qui primus et Hannibalem 7.1
uinci et Syracusas capi posse docuit, cum in consu-
latu eius Siculi de eo questum in urbem uenissent,
nec senatum illa de re habuit, quia collega Valerius
Laeuinus forte aberat, ne ob id Siculi in querendo 5
timidiores essent, et, ut is rediit, ultro de his admit-
tendis retulit querentisque de se patienter sustinuit.
iussos etiam a Laeuino discedere remanere, ut suae
defensioni interessent, coegit, ac deinde, † utraque
parte perorata excedentes curia subsecutus est, quo 10
liberius senatus sententias ferret. inprobatis quo-
que eorum querellis supplices et orantes ut ab eo in
clientelam reciperentur clementer excepit. super haec
Siciliam sortitus ea prouincia collegae cessit. to-
tiens laudatio Marcelli uariari non potest, quotiens 15
ipse nouis gradibus moderationis aduersus socios
usus est.
  Quam Ti. etiam Gracchus admirabilem se ex- 8.1
hibuit! tribunus enim pl., cum ex professo inimici-
tias cum Africano et Asiatico Scipionibus gereret, et
Asiaticus iudicatae pecuniae satisdare non posset at-
que ideo a consule in uincula publica duci iussus 5
esset appellassetque collegium tribunorum, nullo uo-
lente intercedere secessit a collegis decretumque
conposuit. nec quisquam dubitauit quin in eo scri-
bendo ira tinctis aduersus Asiaticum uerbis usurus
esset. at is primum iurauit se cum Scipionibus in 10
gratiam non redisse, deinde tale decretum recitauit:
cum L. Cornelius Scipio die triumphi sui ante cur-
rum actos hostium duces in carcerem coniecerit, in-
dignum et alienum maiestate rei publicae uideri,
eodem ipsum duci: itaque id non passurum fieri. 15
libenter tunc opinionem suam populus Romanus a
Graccho deceptam cognouit moderationemque eius
debita laude prosecutus est.
  C. quoque Claudius Nero inter cetera praeci- 9.1
puae moderationis exempla numerandus est. Liui
Salinatoris in Hasdrubale opprimendo gloriae parti-
ceps fuerat. tamen eum triumphantem equo sequi
quam triumpho, quem senatus ei aeque decreuerat, 5
uti maluit, quia res in prouincia Salinatoris gesta
erat. atque ita sine curru triumphauit, eo quidem
clarius, quod illius uictoria tantummodo laudabatur,
huius etiam moderatio.
  Ne Africanus quidem posterior nos de se ta- 10.1
cere patitur. qui censor, cum lustrum conderet inque
solitaurilium sacrificio scriba ex publicis tabulis sol-
lemne ei precationis carmen praeiret, quo di immor-
tales ut populi Romani res meliores amplioresque 5
facerent rogabantur, 'satis' inquit 'bonae et magnae
sunt: itaque precor ut eas perpetuo incolumes ser-
uent', ac protinus in publicis tabulis ad hunc modum
carmen emendari iussit. qua uotorum uerecundia
deinceps censores in condendis lustris usi sunt: pru- 10
denter enim sensit tunc incrementum Romano impe-
rio petendum fuisse, cum intra septimum lapidem
triumphi quaerebantur, maiorem autem totius terra-
rum orbis partem possidenti ut auidum esse quic-
quam ultra adpetere, ita abunde felix, si nihil ex 15
eo, quod optinebat, amitteret.
  Neque alia eius in censura moderatio pro tribu-
nali apparuit. centurias recognoscens equitum, post-
quam C. Licinium Sacerdotem citatum processisse
animaduertit, dixit se scire illum uerbis conceptis 20
peierasse: proinde, si quis eum accusare uellet, usu-
rum testimonio suo. sed nullo ad id negotium acce-
dente 'transduc equum' inquit, 'Sacerdos, ac lucrifac
censoriam notam, ne ego in tua persona et accusato-
ris et testis et iudicis partes egisse uidear'. 25
  Quod animi temperamentum etiam in Q. 11.1
Scaeuola excellentissimo uiro adnotatum est: testis
namque in reum productus, cum id respondisset,
quod salutem periclitantis magnopere laesurum ui-
debatur, discedens adiecit ita sibi credi oportere, si 5
et alii idem adseuerassent, quoniam unius testimonio
aliquem cadere pessimi esset exempli. et religioni
igitur suae debitam fidem et communi utilitati salu-
bre consilium reddidit.
  Sentio quos ciues quaeue facta eorum ac 12.1
dicta quam * * * ambitu orationis amplectar. sed
cum magna * * * multa breuiter dicenda sint, cla-
ritate excellentibus infinitis personis rebusque cir-
cumfusus utrumque praestare * * * propositi quo- 5
que nostri ratio non laudanda sibi omnia, sed
recordanda sumpsit. quapropter bona cum uenia
duo Metelli, Macedonicus et Numidicus, maxima
patriae ornamenta strictim se narrari patientur.
  Acerrime cum Scipione Africano <Metellus> Mace- 10
donicus dissenserat, eorumque ab aemulatione uir-
tutis profecta concitatio ad graues testatasque
inimicitias progressa fuerat: sed tamen, cum inter-
emptum Scipionem conclamari audisset, in publicum
se proripuit maestoque uultu et uoce confusa 'con- 15
currite, concurrite' inquit, 'ciues! moenia nostrae
urbis euersa sunt: Scipioni enim Africano intra suos
penates quiescenti nefaria uis allata est'. o rem
publicam pariter Africani morte miseram et Mace-
donici tam humana tamque ciuili lamentatione fe- 20
licem! eodem enim tempore et quantum amisisset
principem et qualem haberet recognouit. idem filios
suos monuit ut funebri eius lecto humeros subicerent,
atque huic exequiarum illum honorem uocis adiecit,
non fore ut postea id officium ab illis maiori uiro 25
praestari posset. ubi illa tot in curia iurgia? ubi
tot [multae] pro rostris altercationes? ubi maximorum
ciuium et ducum tantum non togata proelia? omnia
nimirum ista praecipua ueneratione prosequenda
deleuit moderatio. 30
  Numidicus autem Metellus populari factione 13.1
patria pulsus in Asiam secessit. in qua cum ei forte
ludos Trallibus spectanti litterae redditae essent,
quibus scriptum erat maximo senatus et populi con-
sensu reditum illi in urbem datum, non e theatro 5
prius abiit quam spectaculum ederetur, non laetitiam
suam proxime sedentibus ulla ex parte patefecit, sed
summum gaudium intra se continuit. eundem con-
stat pari uultu et exulem fuisse et restitutum. adeo
moderationis beneficio medius semper inter secundas 10
et aduersas res animi firmitate uersatus est.
  Tot familiis in uno genere laudis enumeratis 14.1
Porcium nomen uelut expers huiusce gloriae silen-
tio † praetereundum se negat fieri debere posterior
Cato non paruo summae moderationis fisus indicio.
Cypriacam pecuniam maxima cum diligentia et sanc- 5
titate in urbem deportauerat. cuius ministerii gra-
tia senatus relationem interponi iubebat, ut praetoriis
comitiis extra ordinem ratio eius haberetur. sed ipse
id fieri passus non est, iniquum esse adfirmans quod
nulli alii tribueretur sibi decerni, ac ne quid in per- 10
sona sua nouaretur, campestrem experiri temeritatem
quam curiae beneficio uti satius esse duxit.
  Ad externa iam mihi exempla transire co- 15.1
nanti M. Bibulus uir amplissimae dignitatis et sum-
mis honoribus functus manus inicit. qui, cum in
Syria prouincia moraretur, duos egregiae indolis
filios suos a Gabinianis militibus Aegypti occisos 5
cognouit. quorum interfectores ad eum uinctos regina
Cleopatra misit, ut grauissimae cladis ultionem arbi-
trio suo exigeret. at ille oblato beneficio, quo nullum
maius lugenti tribui poterat, dolorem moderationi
cedere coegit carnificesque sanguinis sui intactos e 10
uestigio ad Cleopatram reduci iussit, dicendo pote-
statem huius uindictae non suam, sed senatus esse
debere.