ACTVS IV
Sostrata Chremes Nvtrix Syrvs
So. Nisi me animu' fallit, hic profectost anulus quem ego suspicor, 614
is quicum expositast gnata. Ch. quid volt sibi, Syre, haec oratio? 615
So. quid ĕst? isne tibi videtur? Nv. dixi equidem, ubi mi ostendisti, ilico
eum esse. So. at ut sati' contemplata modo sis, mea nutrix. Nv. satis.
So. abĭ nunciam intro atque illa si iam laverit mihi nuntia.
hic ego virum interea opperibor. Sy. te volt: videas quid velit.
nescioquid tristis est: non temerest: timeo quid sit. Ch. quid siet? 620
nĕ ĭsta hercle magno iam conatu magnas nugas dixerit.
So. ehĕm mi vir. Ch. ehĕm mea uxor. So. te ipsum quaero. Ch. loquere quid velis.
So. primum hoc te oro, nequid credas me advorsum edictum tuom
facere esse ausam. Ch. vin me istuc tibi, ĕtsi incredibilest, credere?
credo. Sy. nescioquid peccati portat haec purgatio. 625
So. meministin me ess(e) gravidam et mihi te maxumo opere edicere,
si puellam parerem, nolle tolli? Ch. sciŏ quid feceris:
sustulisti. Sy. sic est factum: dom(i)na ego, eru' damno auctus est.
So. minime; sed erat hic Corinthia anus haud inpura: <³ei>³ dedi
exponendam. Ch. o Iuppiter, tantam esse in animo inscitiam! 630
So. perii: quid ego feci? Ch. rogitas? So. si peccavi, mi Chreme,
insciens feci. Ch. id equidem ego, si tu neges, certo scio,
te inscientem atque inprudentem dicere ac facere omnia:
tot peccata in hac re ostendi'. nam iam primum, si meum
imperium exsequi voluisses, interemptam oportuit, 635
non simulare mortem verbis, re ipsa spem vitae dare.
at id omitto: misericordia, animu' maternus: sino.
quam bene vero abs te prospectumst quod voluisti cogita:
nempe anui illi prodita abs te filiast planissume,
per te vel uti quaestum faceret vel uti veniret palam. 640
credo, id cogitasti: "quidvis satis est dum vivat modo."
quid cŭm ĭllis agas qui neque ius neque bonum atque aequom sciunt,
meliu' peiu', prosit obsit, nil vident nisi quod lubet?
So. mi Chreme, peccavi, fateor: vincor. nunc hoc te obsecro,
quanto tuos est animu' natu gravior, ignoscentior, 645
ut meaĕ stultitiae in iustitia tuă sit aliquid praesidi.
Ch. scilicet equidem istuc factum ignoscam; verum, Sostrata,
male docet te mea facilitas multa. sed ĭstuc quidquid est
quă hŏc occeptumst causa loquere. So. ut stultae et misere omnes sumus
religiosae, quom exponendam dŏ ĭlli, de digito anulum 650
detraho et eum dico ut una cum puella exponeret:
si moreretur, ne expers partis esset de nostris bonis.
Ch. istuc recte: conservasti tĕ ătque illam. So. is hic est anulus.
Ch. unde habes? So. quam Bacchi' secum adduxit adulescentulam, Sy. hem.
Ch. quid ĭlla narrat? So. ea lavatum dum it, servandum mihi dedit. 655
animum non advorti primum; sed postquam aspexi ilico
cognovi, ad te exsilui. Ch. quid nunc suspicare aut invenis
dĕ ĭlla? So. nesciŏ nisi ĕx ipsa quaeras unde hunc habuerit,
si potis est reperiri. Sy. interii: plus sp<³ei>³ video quam volo:
nostrast, sĭ itast. Ch. vivitne illa quoi tu dederas? So. nescio. 660
Ch. quid renuntiavit olim? So. fecisse id quod iusseram.
Ch. nomen mulieri' cedo quid sit, ut quaeratur. So. Philterae.
Sy. ipsast. mirum ni illa salvast et ego perii. Ch. Sostrata,
sequere me intro hac. So. ut praeter spem evenit! quam timui male
ne nunc animo ita esses duro ut olim in tollendo, Chreme! 665
Ch. non licet hominem esse saepe ita ut volt, si res non sinit.
nunc ita tempus est mi ut cupiam filiam: olim nil minus.
Syrvs
Sy. Nisi me animu' fallit multum, haud multum a me aberit infortunium:
ita hac re in angustum oppido nunc m<³eae>³ coguntur copiae;
nisi aliquid video ne esse amicam hanc gnati resciscat senex. 670
nam quod de argento sperem aut posse postulem me fallere
nil est; triumpho si licet me latere tecto abscedere.
crucior bolum tantum mi ereptum tam desubito e faucibus.
quid agam? aut quid comminiscar? ratio de integro ineundast mihi.
nil tam difficilest quin quaerendo investigari possiet. 675
quid si hoc nunc sic incipiam? nilst. quid si sic? tantundem egero.
at sic opinor: non potest. immo optume. euge habeo optumam.
retraham hercle opinor ad me
idem ego ĭlluc hodie fugitivom argentum tamen. 678a
Clinia Syrvs
Cl. Nulla mihi res posthac potest iam intervenire tanta 679
quae mi aegritudinem adferat: tanta haec laetitia obortast. 680
dedo patri me nunciam ut frugalior sim quam volt.
Sy. nil me fefellit: cognitast, quantum audio huiu' verba.
istuc tibi ex sententia tua obtigisse laetor.
Cl. o mi Syre, audisti obsecro? Sy. quidni? qui usque una adfuerim.
Cl. quoĭ aeque audisti commode quicquam evenisse? Sy. nulli. 685
Cl. atque ita me dĭ ament ut ego nunc non tam meapte causa
laetor quam illiu'; quam ego scio esse honore quovis dignam.
Sy. ita credo. sed nunc, Cliniā, age, da te mihi vicissim;
năm amici quoque res est videnda in tutum ut conlocetur,
nequid dĕ amica nunc senex. Cl. o Iuppiter! Sy. quiesce. 690
Cl. Antiphila mea nubet mihi. Sy. sicin mi interloquere?
Cl. quid faciam? Syre mi, gaudeo: fer me. Sy. fero hercle vero.
Cl. deorum vitam apti sumus. Sy. frustra operam opino[r] hanc sumo.
Cl. loquere: audio. Sy. at iam hoc non ages. Cl. agam. Sy. videndumst, inquam,
amici quoque res, Clinia, t<³ui>³ in tuto ut conlocetur. 695
nam si nunc a nobis abis et Bacchidem hic relinquis,
senex resciscet ilico esse amicam hanc Clitiphonis;
si abduxeris, celabitūr, itidem ut celata adhuc est.
Cl. at enim istoc nil est mage, Syrē, m<³ii>³s nuptiis advorsum.
nam quo ore appellabo patrem? tenes quid dicam? Sy. quidni? 700
Cl. quid dicam? quam causam adferam? Sy. qui nolo mentiare:
aperte ita ut res sese habet narrato. Cl. quid ais? Sy. iubeo:
illam te amare et velle uxorem, hanc esse Clitiphonis.
Cl. bonam atque iustam rem oppido imperas et factu facilem.
et scilicet iam me hoc voles patrem exorare ut celet 705
senĕm vostrum? Sy. immo ut recta via rem narret ordine omnem. Cl. hem
sati' sanus es et sobrius? tuquidem illum plane perdis.
nam quĭ ĭlle poterit esse in tuto, dic mihi?
Sy. huic equidem consilio palmam do: hic me magnifice ecfero,
qui vim tantam in me et potestatem habeam tantae astutiae 710
vera dicendo ut eos ambos fallam: ut quom narret senex
voster nostro istam esse amicam gnati, non credat tamen.
Cl. at enĭm spĕm ĭstoc pacto rursum nuptiarum omnem eripis;
nam dum amicam hanc m<³ea>³m esse credet, non committet filiam.
tu fors quid me fiat parvi pendi', dum illi consulas. 715
Sy. quid, malum, me aetatem censes velle id adsimularier?
unus est dies dum argentum eripio: pax: nil amplius.
Cl. tantum sat habes? quid tum quaeso si hoc pater resciverit?
Sy. quid si redeo ad illos qui aiunt "quid si nunc caelum ruat?"
Cl. metuo quid agam. Sy. metui'? quasi non ea potestas sit tua 720
quo velis in tempore ut te exsolvas, rem facias palam.
Cl. age age, transducatur Bacchis. Sy. optume ipsa exit foras.
Bacchis Clinia Syrvs Dromo Phrygia
Ba. Sati' pol proterve me Syri promissa huc induxerunt,
decem minas quas mihi darē pollicitust. quodsi nunc me
deceperit saepe obsecrans me ut veniam, frustra veniet; 725
aut quom venturam dixero et constituero, quom is certe
renuntiarit, Clitipho quom in spe pendebit animi,
decipiam ac non veniam, Syrus mihi tergo poenas pendet.
Cl. sati' scite promittit tibi. Sy. atqui tu hanc iocari credis?
faciet nisi caveo. Ba. dormiunt: ego pol ĭstos commovebo. 730
mea Phrygia, audisti modo ĭste homo quam villam demonstravit
Charini? Ph. audivi. Ba. proxumam esse huic fundo ad dextram? Ph. memini.
Ba. curriculo percurre: apud eum miles Dionysia agitat:
Sy. quid ĭnceptat? Ba. dic me hic oppido esse invitam atque adservari,
verum aliquo pacto verba me his daturam esse et venturam. 735
Sy. perii hercle. Bacchi', manĕ, mane: quo mittis istanc quaeso?
iubĕ maneat. Ba. i. Sy. quin est paratum argentum. Ba. quin ego maneo.
Sy. atqui iam dabitur. Ba. ut lubet. nŭm ego insto? Sy. at scin quid sodes?
Ba. quid? Sy. transeundumst nunc tibī ad Menedemum et tua pompa
<³eo>³ transducendast. Ba. quam rem agis, scelus? Sy. egon? argentum cudo 740
quod tibi dem. Ba. dignam me putas quam inludas? Sy. non est temere.
Ba. etiamne tecum hic res mihist? Sy. minime: tuom tibi reddo.
Ba. eatur. Sy. sequere hac. heus, Dromo. Dr. quis me volt? Sy. Syru'. Dr. quid est r<³ei>³?
Sy. ancillas omnis Bacchidis tra<ns>duce huc ad vos propere.
Dr. quăm ŏb rem? Sy. ne quaeras: ecferant quae secum huc attulerunt. 745
sperabit sumptum sibi senex levatum esse harunc abitu:
nĕ ĭlle haud scit hoc paullum lucri quantum ei damnum adportet.
tu nescis id quod scis, Dromo, si sapies. Dr. mutum dices.
Chremes Syrvs
Ch. Ita me dĭ amabunt ut nunc Menedemi vicem
miseret me tantum devenisse ad eum mali. 750
illancin mulierem alere cum illa familia!
etsi scio, hosce aliquot dies non sentiet,
ita magno desiderio fuit <³ei>³ filius;
verum ubi videbit tantos sibi sumptus domi
cotidianos fieri nec fieri modum, 755
optabit rursum ut abeat ab se filius.
Syrum optume eccum. Sy. cesso hunc adoriri? Ch. Syre. Sy. hem.
Ch. quid ĕst? Sy. te mihi ipsum iamdudum optabam dari.
Ch. videre egisse iam nescioquid cum sene.
Sy. dĕ ĭllo quod dudum? dictum [ac] factum reddidi. 760
Ch. bonan fide? Sy. bona hercle. Ch. non possum pati
quin tibi caput demulceam; accede huc, Syre:
faciam boni tibi aliquid prŏ ĭsta re ac lubens.
Sy. at si scias quam scite in mentem venerit.
Ch. vah gloriare evenisse ex sententia? 765
Sy. non hercle vero: verum dico. Ch. dic quid est?
Sy. t<³ui>³ Clitiphonis esse amicam hanc Bacchidem
Menedemo dixit Clinia, et ea gratia
secum adduxisse ne tu id persentisceres.
Ch. probe. Sy. dic sodes. Ch. nimium, inquam. Sy. immo si scias. 770
sed porro ausculta quod superest fallaciae:
sese ipse dicit t<³ua>³m vidisse filiam;
ei(u)s sibi conplacitam formam, postquam aspexerit;
hanc cupere uxorem. Ch. modone quae inventast? Sy. eam:
et quidĕm iubebit posci. Ch. quăm ŏb rem istuc, Syre? 775
nam prorsum nil intellego. Sy. vah tardus es.
Ch. fortasse. Sy. argentum dabitur ei ad nuptias,
aurum atque vestem qui . . tenesne? Ch. comparet?
Sy. id ipsum. Ch. at ego ĭlli neque do neque despondeo.
Sy. non? quăm ŏb rem? Ch. quăm ŏb rem? me rogas? homini . . ? Sy. ut lubet. 780
non ego dicebam in perpetuom ut ĭllam illi dares,
verum ut simulares. Ch. non meast simulatio;
ita tŭ ĭstaec tua misceto ne mĕ ădmisceas.
egŏn quoi daturu' non sum, ut <³ei>³ despondeam?
Sy. credebam. Ch. minime. Sy. scite poterat fieri; 785
et ego hoc, quia dudum tu tanto opere iusseras,
<³eo>³ coepi. Ch. credo. Sy. ceterum equidem istuc, Chreme,
aequi bonique facio. Ch. atqui quam maxume
volŏ te dare operam ut fiat, verum alia via.
Sy. fiat, quaeratur aliquid. sed ĭllud quod tibi 790
dixi de argento quod ĭsta debet Bacchidi,
id nunc reddendumst illi: neque tu scilicet
illuc confugies: "quid mea? num mihi datumst?
num iussi? nŭm ĭlla oppignerare filiam
meam mĕ ĭnvito potuit?" verum illuc, Chreme, 795
dicunt: "ius summum saepe summast malitia."
Ch. haud faciam. Sy. immo aliis si licet, tibi non licet:
†omnes te in lauta et bene acta parte putant.†
Ch. quin egomet iam ad eam deferam. Sy. immo filium
iubĕ potiu'. Ch. quăm ŏb rem? Sy. quia enim in eum suspiciost 800
translata amori'. Ch. quid tum? Sy. quia videbitur
mage veri simile id esse, quŏm hic illi dabit;
et simŭl conficiam facilius ego quod volo.
ipse adeo adest: abi, ecfer argentum. Ch. ecfero.
Clitipho Syrvs
Cl. Nullast tam facili' res quin difficilis siet, 805
quam invitu' facias. vel me haec d<³ea>³mbulatio,
quam non laboriosa, ad languorem dedit.
nec quicquam mage nunc metuo quam ne denuo
miser aliquo extrudar hinc, nĕ ăccedam ad Bacchidem.
ut te quidem omnes di deae[que] quantumst, Syre, 810
cŭm ĭstoc invento cumque incepto perduint!
huiu' modi mihi res semper comminiscere
ubi me excarnufices. Sy. is tŭ hinc quo dignus es?
quam paene tua me perdidit protervitas!
Cl. vellem hercle factum, ita meritu's. Sy. meritu'? quo modo? 815
ne mĕ ĭstuc ex te prius audisse gaudeo
quăm ărgentum haberes quod daturu' iam fui.
Cl. quid igitur dicam tibi vis? abi<i>sti; mihi
amicam adduxti quam non licitumst tangere.
Sy. iam non sum iratu'. sed scin ubi sit nunc tibi 820
tua Bacchis? Cl. apŭd nos. Sy. non. Cl. ubi ergo? Sy. apŭd Cliniam.
Cl. perii. Sy. bono animo es: iam argentum ad eam deferes
quod <³ei>³ pollicitu's. Cl. garris. unde? Sy. a t<³uo>³ patre.
Cl. ludis fortasse me? Sy. ipsa re experibere.
Cl. ne ego sum homo fortunatu': deamo te, Syre. 825
Sy. sed pater egreditur. cavĕ quicquam admiratu' sis
qua causa id fiat; obsecundato in loco;
quod imperabit facito; loquitor paucula.
Chremes Clitipho Syrvs
Ch. Vbi Clitipho hic est? Sy. "eccum me" inque. Cl. eccum hic tibi.
Ch. quid r<³ei>³ esset dixti[n] huic? Sy. dixi pleraque omnia. 830
Ch. cape hoc argentum ac defer. Sy. i: quid stas, lapis?
quin accipis? Cl. cedo sane. Sy. sequere hac me ocius.
tu hic nos dum eximus interea opperibere;
nam nil est illic quod moremur diutius.—
Ch. minas quidem iam decem habet a me filia, 835
quas hortamentis esse nunc duco datas;
hasce ornamentis consequentur alterae;
porro haec talenta dotis adposcunt duo.
quam multa iniusta ac prava fiunt moribus!
mihi nunc relictis rebus inveniundus est 840
aliquis, labore inventa mea quoi dem bona.
Menedemvs Chremes
Me. Multo omnium nunc me fortunatissimum
factum puto esse quom te, gnate, intellego
resipisse. Ch. ut errat! Me. te ipsum quaerebam, Chreme:
serva, quod in te est, filium, me ac familiam. 845
Ch. cedo quid vis faciam? Me. invenisti hodie filiam.
Ch. quid tum? Me. hanc uxorem sibi dari volt Clinia.
Ch. quaeso quid tŭ homini's? Me. quid ĕst? Ch. iamne oblitus es
inter nos quid sit dictum de fallacia,
ut ea via abs te argentum auferretur? Me. scio. 850
Ch. ea res nunc agitur ipsa. Me. quid narras, Chreme?
erravi? actast res? quanta de spe decidi! 851a
immo haec quidem quae apud me est Clitiphonis est 852
amica: ita aiunt. Ch. et tu credis omnia.
et ĭllum aiunt velle uxorem ut, quom desponderis,
des qui aurum ac vestem atque alia quae opu' sunt comparet. 855
Me. id est profecto: id amicae dabitur. Ch. scilicet
daturum. Me. [v]ah frustra sum igitur gavisus miser.
quidvis tamen iam malo quam hunc amittere.
quid nunc renuntiem abs te responsum, Chreme,
ne sentiat me sensisse atque aegre ferat? 860
Ch. aegre? nimium illi, Menedeme, indulges. Me. sine:
inceptumst: perfice hoc mi perpetuo, Chreme.
Ch. dic convenisse, egisse te de nuptiis.
Me. dicam. quid deinde? Ch. me facturum esse omnia,
generum placere; postremo etiam, si voles, 865
desponsam quoque ĕsse dicito. Me. ĕm ĭstuc volueram.
Ch. tanto ocius te ut poscat et tu, id quod cupis,
quam ocissime ut des. Me. cupio. Ch. ne tu propediem,
ut ĭstanc rem video, istius obsaturabere.
sed ut uti istaec sunt, cautim et paulatim dabis 870
si sapies. Me. faciam. Ch. abi intro: vidĕ quid postulet.
ego domi ero siquid me voles. Me. sane volo;
nam te scientem faciam quidquid egero.