Sunt autem aliae suspiciones, quae communiter et 2.42.9
ex negotiorum et ex personarum adtributionibus su- 10
muntur. nam et ex fortuna et ex natura et ex victu,
studio, factis, casu, orationibus, consilio et ex habitu
animi aut corporis pleraque pertinent ad easdem res,
quae rem credibilem aut incredibilem facere pos-
sunt et cum facti suspicione iunguntur. maxime enim 43.1
quaerere oportet in hac constitutione, primum po-
tueritne aliquid fieri; deinde ecquo ab alio potuerit;
deinde facultas, de qua ante diximus; deinde utrum id
facinus sit, quod paenitere fuerit necesse, quod spem 5
celandi non haberet; deinde necessitudo, in qua necesse
fuerit id aut fieri aut ita fieri, quaeritur. quorum pars
ad consilium pertinet, quod personis adtributum est,
ut in ea causa, quam exposuimus: ante rem, quod in
itinere se tam familiariter adplicaverit, quod sermonis 10
causam quaesierit, quod simul deverterit, deinde cena-
rit. in re nox, somnus. post rem, quod solus exierit,
quod illum tam familiarem tam aequo animo reli-
querit, quod cruentum gladium habuerit. rursum, 44.1
utrum videatur diligenter ratio faciendi esse habita et
excogitata, an ita temere, ut non veri simile sit quem-
quam tam temere ad maleficium accessisse. in quo
quaeritur, num quo alio modo commodius potuerit fieri 5
vel a fortuna administrari. nam saepe, si pecuniae,
adiumenta, adiutores desint, facultas fuisse faciundi
non videtur. hoc modo si diligenter attendamus, apta
inter se esse intellegimus haec, quae negotiis, et illa,
quae personis sunt adtributa. 10
  Hic non facile est neque necessarium est distinguere,
ut in superioribus partibus, quo pacto quicque accu-
satorem et quomodo defensorem tractare oporteat.
non est necessarium, propterea quod causa posita, quid
in quamque conveniat, res ipsa docebit eos, qui non 15
omnia hic se inventuros putabunt, si modo quandam
in commune mediocrem intellegentiam conferent; non 45.1
facile autem, quod et infinitum est tot de rebus utram-
que in partem singillatim de una quaque explicare et
alias aliter haec in utramque partem causae solent
convenire. quare considerare haec, quae exposuimus, 5
oportebit. facilius autem ad inventionem animus in-
cidet, si gesti negotii et suam et adversarii narrationem
saepe et diligenter pertractabit et, quod quaeque pars
suspicionis habebit, eliciens considerabit, quare, quo
consilio, qua spe perficiundi quicque factum sit; hoc 10
cur modo potius quam illo; cur ab hoc potius quam
ab illo; cur nullo adiutore aut cur hoc; cur nemo sit
conscius aut cur sit aut cur hic sit; cur hoc ante fac-
tum sit; [cur hoc ante factum non sit;] cur hoc in ipso
negotio, cur hoc post negotium, an factum de industria 15
an rem ipsam consecutum sit; constetne oratio aut
cum re aut ipsa secum; hoc huiusne rei sit signum an
illius, an et huius et illius et utrius potius; quid fac-
tum sit, quod non oportuerit, aut non factum, quod
oportuerit. cum animus hac intentione omnes totius 46.1
negotii partes considerabit, tum illi ipsi in medium
coacervati loci procedent, de quibus ante dictum est;
et tum ex singulis, tum ex coniunctis argumenta certa
nascentur, quorum argumentorum pars probabili, pars 5
necessario in genere versabitur. accedunt autem saepe
ad coniecturam quaestiones, testimonia, rumores, quae
contra omnia uterque simili via praeceptorum torquere
ad suae causae commodum debebit. nam et ex quae-
stione suspiciones et ex testimonio et ex rumore aliquo 10
pari ratione ut ex causa et ex persona et ex facto duci
oportebit.