III
Cum subit illius tristissima noctis imago, 1.3.1
  quae mihi supremum tempus in Vrbe fuit,
cum repeto noctem, qua tot mihi cara reliqui,
  labitur ex oculis nunc quoque gutta meis.
iam prope lux aderat, qua me discedere Caesar 5
  finibus extremae iusserat Ausoniae.
nec spatium nec mens fuerat satis apta parandi:
  torpuerant longa pectora nostra mora.
non mihi servorum, comitis non cura legendi,
  non aptae profugo vestis opisve fuit. 10
non aliter stupui, quam qui Iovis ignibus ictus
  vivit et est vitae nescius ipse suae.
ut tamen hanc animi nubem dolor ipse removit,
  et tandem sensus convaluere mei,
adloquor extremum maestos abiturus amicos, 15
  qui modo de multis unus et alter erant.
uxor amans flentem flens acrius ipsa tenebat,
  imbre per indignas usque cadente genas.
nata procul Libycis aberat diversa sub oris,
  nec poterat fati certior esse mei. 20
quocumque aspiceres, luctus gemitusque sonabant,
  formaque non taciti funeris intus erat.
femina virque meo, pueri quoque funere maerent,
  inque domo lacrimas angulus omnis habet.
si licet exemplis in parvo grandibus uti, 25
  haec facies Troiae, cum caperetur, erat.
iamque quiescebant voces hominumque canumque
  Lunaque nocturnos alta regebat equos.
hanc ego suspiciens et ab hac Capitolia cernens,
  quae nostro frustra iuncta fuere Lari, 30
'numina vicinis habitantia sedibus', inquam,
  'iamque oculis numquam templa videnda meis,
dique relinquendi, quos Vrbs habet alta Quirini,
  este salutati tempus in omne mihi,
et quamquam sero clipeum post vulnera sumo, 35
  attamen hanc odiis exonerate fugam,
caelestique viro, quis me deceperit error,
  dicite, pro culpa ne scelus esse putet,
ut quod vos scitis, poenae quoque sentiat auctor:
  placato possum non miser esse deo.' 40
hac prece adoravi superos ego, pluribus uxor,
  singultu medios impediente sonos.
illa etiam ante Lares passis adstrata capillis
  contigit extinctos ore tremente focos,
multaque in aversos effudit verba Penates 45
  pro deplorato non valitura viro.
iamque morae spatium nox praecipitata negabat,
  versaque ab axe suo Parrhasis Arctos erat.
quid facerem? blando patriae retinebar amore,
  ultima sed iussae nox erat illa fugae. 50
a! quotiens aliquo dixi properante 'quid urges?
  vel quo festinas ire, vel unde, vide.'
a! quotiens certam me sum mentitus habere
  horam, propositae quae foret apta viae.
ter limen tetigi, ter sum revocatus, et ipse 55
  indulgens animo pes mihi tardus erat.
saepe 'vale' dicto rursus sum multa locutus,
  et quasi discedens oscula summa dedi.
saepe eadem mandata dedi meque ipse fefelli,
  respiciens oculis pignora cara meis. 60
denique 'quid propero? Scythia est, quo mittimur', inquam,
  'Roma relinquenda est, utraque iusta mora.
uxor in aeternum vivo mihi viva negatur,
  et domus et fidae dulcia membra domus,
quosque ego dilexi fraterno more sodales, 65
  o mihi Thesea pectora iuncta fide!
dum licet, amplectar: numquam fortasse licebit
  amplius; in lucro est quae datur hora mihi.'
nec mora sermonis verba inperfecta relinquo,
  complectens animo proxima quaeque meo. 70
dum loquor et flemus, caelo nitidissimus alto,
  stella gravis nobis, Lucifer ortus erat.
dividor haud aliter, quam si mea membra relinquam,
  et pars abrumpi corpore visa suo est.
[sic doluit Mettus tum cum in contraria versos 75
  ultores habuit proditionis equos.]
tum vero exoritur clamor gemitusque meorum,
  et feriunt maestae pectora nuda manus.
tum vero coniunx umeris abeuntis inhaerens
  miscuit haec lacrimis tristia verba suis: 80
'non potes avelli: simul ah! simul ibimus', inquit,
  'te sequar et coniunx exulis exul ero.
et mihi facta via est, et me capit ultima tellus:
  accedam profugae sarcina parva rati.
te iubet e patria discedere Caesaris ira, 85
  me pietas: pietas haec mihi Caesar erit.'
talia temptabat, sicut temptaverat ante,
  vixque dedit victas utilitate manus.
egredior (sive illud erat sine funere ferri?)
  squalidus inmissis hirta per ora comis. 90
illa dolore amens tenebris narratur obortis
  semianimis media procubuisse domo,
utque resurrexit foedatis pulvere turpi
  crinibus et gelida membra levavit humo,
se modo, desertos modo complorasse Penates, 95
  nomen et erepti saepe vocasse viri,
nec gemuisse minus, quam si nataeve meumve
  vidisset structos corpus habere rogos,
et voluisse mali moriendo ponere sensum,
  respectuque tamen non potuisse mei. 100
vivat et absentem, quoniam sic fata tulerunt,
  vivat ut, auxilio sublevet usque suo.